Gazâ’dan İkameye: Kur’an’da Karar ve Uygulama
Gazâ’dan İkameye: Kur’an’da Karar, Uygulama ve Salâtın Gerçek Anlamı
Unutulan Bir Dil, Donmuş Bir Din
İslam düşüncesinde birçok kavram, zamanla dilsel ve kavramsal bağlamından koparılarak daraltılmıştır. Bunlardan biri de halk arasında genellikle “kaçırılan namazın telafisi” gibi algılanan kazâ / gaza kavramıdır. Oysa Kur’an’da mesele, bir ritüelin vakit hesabı değil; karar alma, hükme bağlama ve ardından bu kararı hayata geçirme sürecidir. Dindarlık, zamanın içinde donmuş bir "borç ödeme" mekanizması değil; anın içinde alınan bir sorumluluk ve bu sorumluluğun yeryüzünde ete kemiğe büründürülmesidir.
1. Gazâ (قَضَى): Karara Bağlamak, Hükmü Kesinleştirmek
Arapça q–d–y kökü, Kur’an’da "bir işi hükme bağlamak, karar vermek ve süreci neticelendirmek" anlamlarına gelir. Kur’an’da bu kavram hiçbir zaman “kaçırılan bir ibadeti telafi etmek” anlamında kullanılmaz.
- Nisâ 103: “Fe izâ kudiyetis salât…” (Salât karara bağlandığında…)
Buradaki "kudiyet", bir bedensel hareketin bitmesi değil; toplumsal, ahlaki ve yönetsel bir sürecin üzerinde uzlaşılarak netleştirilmesidir. Gazâ, zihinsel bir devrim ve irade beyanıdır.
2. İkame (أقام): Kararı Ayağa Kaldırmak
İkame; yerleşik hale getirmek, ayağa kaldırmak ve işler kılmak demektir. Kur’an’da salât ile birlikte anılan "Akîmûs salât" ifadesi, bir "yat-kalk" talimatı değil; alınmış kararları toplumsal hayatta geçerli ve yürür hale getirme çağrısıdır.
Kur’an’daki mantıksal silsile şöyledir:
- Gazâ / Kazâ: Ortak aklın bir hükme varması (Karar).
- İkame: Bu hükmün hayata tatbik edilmesi (Uygulama).
3. Hacda Gazâ: Ritüelden Devrimci Bilince
Hac, yalnızca bedensel bir ziyaret değil; kolektif bir muhasebe ve küresel bir karar sürecidir. Kur’an, haccı bir "yöneliş" ve "yüzleşme" olarak sunar.
- Menâsik’in Gazâ Edilmesi: Bakara 200. ayette geçen “Fe izâ kadeytum menâsikekum” (Menâsiklerinizi kaza ettiğiniz/karara bağladığınız zaman) ifadesi, haccın sadece bir turistik gezi olmadığını kanıtlar. Buradaki gazâ; hangi zulmün terk edileceği, hangi adaletin tesis edileceği ve küresel ölçekte hangi "putların" devrileceği konusunda hüküm vermek demektir.
- Hac ve Karar: Hacda yapılan gazâ, kurban kesmekten önce gelir. Hangi sömürü düzeniyle bağın koparılacağı karara bağlanmadan kesilen hayvan, sadece bir et yığınıdır. Hac, dünya Müslümanlarının "ortak bir karar" (gazâ) mekanizması kurması ve bu kararı ülkelerine döndüklerinde "ikame" etmeleridir.
4. Mescid ve Salât: Hayata Dönüşün Merkezi
Mescid, Kur’an’da yalnızca ibadet edilen kapalı bir alan değil; secde edilen "değerler sistemidir."
- Mescidde Gazâ: Mescidler Allah’ındır (Cin 18). Yani orada yalnızca O’nun hükmü tartışılır ve karara bağlanır.
- Cum’a 10: “Fe izâ kudiyetis salât fentaşirû fil ard…” (Salât karara bağlandığında/hüküm kesinleştiğinde yeryüzüne dağılın…)
Bu ayet, salâtın hayattan kopuş değil, hayata dönüş hazırlığı olduğunu söyler. Mescidde "gazâ edilen" (karara bağlanan) adalet, dürüstlük ve paylaşım ilkeleri; kapıdan çıkıldığı andan itibaren yeryüzünde "ikame edilmeye" başlanır.
5. Ritüelci Din Algısının Çöküşü
Bugün yaygın anlayış dini, pasif bir "itaat" mekanizmasına dönüştürmüştür:
- Geleneksel: Gazâ = Kaçırılan namaz | İkame = Fiziksel şekil | Salât = Bireysel ritüel.
- Kur’anî: Gazâ = Karar | İkame = Uygulama | Salât = Toplumsal bilinç ve yönetişim.
Bu kavramsal kayma, sorumluluk alan toplumlar yerine, sadece vicdanını rahatlatan bireyler üretmiştir. Oysa Kur’an, "saat hesabı" yapanlara değil, "hayat hesabı" yapanlara hitap eder.
Sonuç: Şekilden Ruha, Karardan Eyleme
Kur’an’ın çağrısı nettir: Gazâ edilmemiş bir salât, ikame edilmemiş bir hac ve hayata yansımayan bir mescid, ruhu çekilmiş bir cesetten ibarettir. Din, mabetlere hapsedilmek için değil, hayatın merkezine dikilmek için indirilmiştir.
Mümin; Hac’da evrensel kararlar alan, Mescid’de toplumsal stratejiler belirleyen ve Salât ile bu kararları (gazâ) hayatın her alanında ayağa kaldıran (ikame) kişidir.
Aşağıda, gönderdiğin temel metni derinleştiren, özellikle Hac ve Salât arasındaki kavramsal bağı "karar-uygulama" diyalektiğiyle güçlendiren bütüncül makale yer almaktadır:
Yorumlar
Yorum Gönder