Kader ve İnsanın Kuşu
.jpg)
Kader, Sorumluluk ve İnsanın Kuşu: Kendi Hikâyenin Yazarı Olmak
"Yazılmış Senaryo" Yanılgısı
İnsan zihnini en çok meşgul eden sorulardan biri şudur: Eğer her şey Allah’ın bilgisi dâhilindeyse, ben sadece bir kaderi mi yaşıyorum? Yaptıklarımdan dolayı suç bana mı, yoksa Tanrı’ya mı aittir? Kur’an bu soruya soyut felsefî tartışmalarla değil; sorumluluk, tercih ve sonuç ekseninde cevap verir. Anahtar ayetlerden biri şudur:
“Her insanın kuşunu (amelini/bahtını) kendi boynuna doladık. Kıyamet günü onun için açılmış bir kitap çıkarırız.” (İsrâ 13)
Bu ayet, kader tartışmasının merkezini net biçimde belirler: Yük insana aittir; kayıt ise ilahîdir.
1. "Kuş" Metaforu: Taşınan Yük, Seçilen Yol
Kur’an’daki “ta'ir” (kuş) kavramı, kadim Arap dilinde kişinin talihini, yönelişini ve yaptıklarının toplamını ifade eder. Ayet, bu kuşun insanın boynuna dolandığını söyler. Boyun, kaçınılamayan ve sürekli taşınan yerdir. Buradaki vurgu açıktır:
Kuş, Allah’ın kuluna zorla dayattığı bir "cebir" (zorlama) değildir.
Kuş, insanın kendi tercihleriyle ördüğü amel bütünüdür.
Kur’an bu ilkeyi şu şekilde tamamlar: “Kim doğru yolu seçerse kendi lehinedir; kim saparsa kendi aleyhinedir.” (İsrâ 15). Eğer insan yalnızca önceden yazılmış bir senaryoyu oynuyor olsaydı, bu ayrım anlamsız kalırdı.
2. İlahi Bilgi ve İlahi Zorlama Ayrımı
Kur’an, Allah’ın her şeyi bildiğini açıkça söyler; ancak bilmek ile zorlamak arasında bilinçli bir ayrım yapar. Allah’ın mutlak kudreti, insanın iradesini yok saymak için değil, o iradeye alan açmak için vurgulanır:
“Biz ona yolu gösterdik; ister şükredici olur ister nankör.” (İnsan 3)
Yolun gösterilmesi (rehberlik) ilahîdir; o yolda yürümek ya da sırt çevirmek ise tamamen insanîdir. Allah’ın bir şeyi olacakken bilmesi, O’nun o şeyi zorla yaptırdığı anlamına gelmez.
3. İradenin Dinamosu: Gayret ve Değişim Yasası
Kader, sadece pasif bir bekleyiş değil, aktif bir inşa sürecidir. Kur'an, insanın niyet ve çabasına göre şekillenen bir yasalar bütünü sunar. Bu noktada "boynumuzdaki kuşun" kanat çırpışının bizim elimizde olduğunu şu ayet tesciller:
“İnsan için ancak çalıştığının karşılığı vardır.” (Necm 39)
Bu ilke, kaderin statik bir yazgı değil, dinamik bir hak ediş olduğunu gösterir. Eğer her şey değişmez bir levhaya mahkûm olsaydı, toplumsal değişim insana bağlanmazdı: “Bir toplum kendisindeki özellikleri değiştirmedikçe, Allah onlarda bulunanı değiştirmez.” (Ra’d 11). Kader, insanın tembelliğine bir mazeret değil, sorumluluğuna bir davettir.
4. Kitabın Açılması: Kaydedilen Bir Hayat
İsrâ 17:13’te bahsedilen kitap, insan yaşadıktan sonra rastgele yazılan bir metin değil; yaşanırken bizzat insan tarafından kaydedilen bir hayattır:
“Kitabını oku! Bugün hesap görücü olarak nefsin sana yeter.” (İsrâ 14)
Bu ifade sarsıcıdır. İnsan, kendi aleyhine tanıklık eden bir metni inkâr edemez; çünkü o kitap kendi tercihlerinin izidir. Kehf Suresi'nde belirtildiği gibi: “Yaptıklarını karşılarında hazır bulurlar.” (Kehf 49). Hazır bulunan şey, bir başkasının kurgusu değil, insanın fiilî tarihidir.
5. "Suç Tanrı’da mı?" Sorusuna Kur’ânî Cevap
Kur’an bu soruyu tersinden sorarak sorumluluğu ait olduğu yere iade eder: “Allah insanlara zerre kadar zulmetmez; fakat insanlar kendilerine zulmederler.” (Yunus 44).
Eğer her şey önceden bir zorlamayla belirlenmiş olsaydı; gönderilen uyarıların, peygamberlerin, kutsal kitapların ve nihayetinde kurulacak olan "Hesap Günü"nün hiçbir anlamı kalmazdı. Bu yüzden Kur’an tekrar tekrar şunu vurgular: “Başınıza gelen her şey, kendi ellerinizle yaptıklarınızdandır.” (Şûrâ 30).
Sonuç: Seçimlerin Gölgesi
Kur’an’ın sunduğu kader tablosu nettir: Allah yolu gösterir, insan yönü seçer, hayat kaydedilir ve kitap açılır.
İsrâ 13 bu yüzden kader tartışmasının kilit taşıdır. İnsan, başkasının yazdığı bir senaryonun figüranı değil; kendi tercihleriyle hayat metnini oluşturan başrol oyuncusudur. Kur’an’ın kader anlayışı, sorumluluğu iptal eden değil; onu insanın boynuna en asil ve en ağır yük olarak asan bir anlayıştır.
“Bugün sana karşı kendi nefsin yeter.”
UYARI / HATIRLATMA
Yorumlar
Yorum Gönder