HALİFEYİ İNSAN DEĞİL, ALLAH KILAR
HALİFEYİ İNSAN DEĞİL, ALLAH KILAR
Kur’an’da yönetim, yetki ve “halife” kavramı
Kur’an’da çok dikkat çekici bir ifade vardır:
“Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim.”(Bakara 2:30)
Burada halifeyi tayin eden kimdir?
İnsanlar mı?
Hayır. Allah.
Bu ayrım son derece önemlidir. Çünkü Kur’an’da “halife” kavramı, insanların bir kişiye verdikleri kutsal bir makam olarak değil, Allah’ın verdiği bir sorumluluk ve yetki olarak karşımıza çıkar.
Allah şöyle buyurur:
“Sizi yeryüzünün halifeleri yapan O’dur.”(En‘âm 6:165)
Dikkat edelim:
“Sizi halife yapan O’dur.”
Yani halifeliğin kaynağı insan değil, Allah’tır.
Fakat burada çok önemli bir ayrım vardır:
Allah’ın halife kılması, o insanı Allah’ın temsilcisi veya vekili yapmak anlamına gelmez.
Tam tersine Kur’an’ın kavram dünyasında halife, ardıl olan, bir öncekinin yerine geçen ve kendisine bırakılan sorumluluğu sürdüren varlıktır.
HALİFE “TEMSİLCİ” DEĞİL, “ARDIL”DIR
Burada gözden kaçırılmaması gereken temel ayrım şudur:
Halife kavramı, Allah’ın yeryüzündeki “vekili” veya “temsilcisi” anlamına indirgenemez.
Allah noksanlıktan münezzehtir. Kendisine bir vekil veya temsilci edinmeye ihtiyacı yoktur.
Kur’an’da halifelik anlatılırken insanın Allah’ı temsil eden kutsal bir makam sahibi olduğu söylenmez. Aksine kavram, birbirinin ardından gelen, yeryüzünde sorumluluk devralan ve kendisinden öncekilerin yerine geçen nesiller ve topluluklar bağlamında kullanılır.
Nitekim Kur’an şöyle buyurur:
“Sonra onların ardından sizi yeryüzünde halifeler kıldık ki nasıl davranacağınıza bakalım.”(Yûnus 10:14)
Burada halifelik, Allah’ın yeryüzündeki temsilciliği değil; ardıllık ve sorumluluk bağlamında ortaya çıkar.
Aynı şekilde:
“Sizi yeryüzünün halifeleri yapan O’dur.”(En‘âm 6:165)
ifadesi de insanlara ilahi bir temsilcilik payesi vermekten çok, onların yeryüzündeki sorumluluğunu ortaya koyar.
Dolayısıyla halife olan kişi Allah’ın dünyadaki sözcüsü değildir.
Kendisinden öncekiler gibi gelip geçici olan, devraldığı imkân ve yetkiyle sınanan bir sorumludur.
Bu ayrım son derece önemlidir.
Çünkü bir insanı “Allah’ın temsilcisi” olarak tanımlamak, onun sözlerini Allah’ın sözüyle özdeşleştirme tehlikesi doğurur.
Oysa Kur’an’ın çizdiği çerçevede Allah Rab, insan ise kuldur.
Halife de bundan ayrı değildir.
DÂVÛD ÖRNEĞİ
Kur’an bu konuyu soyut bırakmaz. Dâvûd’a şöyle hitap edilir:
“Ey Dâvûd! Biz seni yeryüzünde halife kıldık. Öyleyse insanlar arasında hak ile hükmet...”(Sâd 38:26)
Burada iki şey aynı anda verilir:
Halifelik → Allah tarafından veriliyor.
Hükmetme → Hak ile yapılması isteniyor.
Dolayısıyla Allah tarafından verilen yetki, kişiye sınırsız bir dokunulmazlık kazandırmaz.
Tam tersine, yetki bir sorumluluktur.
Dâvûd’a:
“Halife oldun, artık ne yaparsan doğrudur.”
denilmiyor.
Tam tersine:
“İnsanlar arasında hak ile hükmet.”
deniliyor.
Bu emir, halifeliğin kutsallık değil sorumluluk olduğunu açıkça gösterir.
Çünkü hükmün mutlak sahibi Allah’tır.
Kur’an bunu başka bir yerde son derece açık biçimde ortaya koyar:
“Hüküm yalnızca Allah’ındır.”(Yûsuf 12:40)
Öyleyse bir insanın “halife” olması, onun Allah’ın yerine geçmesi anlamına gelemez.
İNSAN ALLAH ADINA KUTSAL MAKAM ÜRETEBİLİR Mİ?
Burada çok önemli bir sorun ortaya çıkar:
Bir insanı insanlar seçebilir, yönetici yapabilir, ona siyasi yetki verebilir.
Fakat onu Allah adına kutsal bir makam sahibi ilan etmek bambaşka bir şeydir.
Çünkü Kur’an’ın hiçbir yerinde:
“İnsanlar aranızdan birini seçin ve onu Allah’ın halifesi ilan edin.”
şeklinde bir emir bulunmaz.
Kur’an’da Allah’ın yetki verdiği kişiler anlatılırken, onların makamının insanlara ait ilahi bir temsil makamı olduğu söylenmez.
Dâvûd için ifade açıktır:
“Biz seni yeryüzünde halife kıldık.”(Sâd 38:26)
Yani burada söz konusu olan, insan eliyle oluşturulmuş kutsal bir siyasi unvan değil; Allah’ın verdiği sorumluluktur.
Bu nedenle “Allah’ın halifesi” şeklinde kutsallaştırılmış bir siyasi makam ile “Allah tarafından halife kılınmak” aynı şey değildir.
YERYÜZÜNDEKİ İNSANLIĞIN HALİFELİĞİ
Kur’an’ın ilk anlatımı daha da kapsamlıdır:
“Ben yeryüzünde bir halife var edeceğim.”(Bakara 2:30)
Burada tek bir kraldan veya siyasi liderden söz edilmez.
İnsanlığın yeryüzünde bir sorumluluk taşıyan varlık olarak konumlandırıldığı görülür.
Nitekim En‘âm 6:165’te:
“Sizi yeryüzünün halifeleri yapan O’dur.”
buyurulur.
Dolayısıyla “halife” kavramını yalnızca bir hükümdarın makamına indirgemek, Kur’an’ın kavram alanını daraltabilir.
İnsan yeryüzünün sahibi değildir.
Allah’ın yarattığı yeryüzünde sorumluluk taşıyan varlıktır.
Halifelik, insana Allah’ın mülkü üzerinde sınırsız tasarruf hakkı vermez.
Tam tersine, insana verilen imkânların nasıl kullanılacağının bir sınaması anlamına gelir.
MÜLKÜN GERÇEK SAHİBİ KİM?
Kur’an yöneticilerin ve iktidarın kaynağı konusunda da son derece dikkat çekicidir:
“De ki: Mülkün sahibi olan Allah’ım! Mülkü dilediğine verirsin, dilediğinden çekip alırsın...”(Âl-i İmrân 3:26)
Burada iktidarın mutlak sahibi insan değildir.
Mülkün sahibi Allah’tır.
İnsan ise kendisine verilen imkân, güç ve yetki konusunda sınanır.
Bu nedenle Kur’an perspektifinde yönetici, Allah’ın yerine geçmiş bir kişi değildir.
Kendisinden üstün bir Rabbe karşı sorumlu olan bir insandır.
“ALLAH’IN HALİFESİ” İLE “ALLAH TARAFINDAN HALİFE KILINMAK” AYNI ŞEY DEĞİLDİR
Bu ayrım özellikle önemlidir.
Kur’an’ın kullandığı dil:
“Biz seni yeryüzünde halife kıldık.”
Bu ifade, Allah’ın bir insana sorumluluk ve hükmetme görevi verdiğini bildirir.
Fakat buradan:
“Bu kişi Allah’ın yeryüzündeki ortağıdır.”
sonucu çıkarılamaz.
Çünkü Kur’an Allah’ın ortak kabul etmediğini tekrar tekrar bildirir.
Allah’ın hükmü üzerinde hiçbir insanın bağımsız ve mutlak otoritesi yoktur.
Bu nedenle bir yöneticiyi “Allah’ın temsilcisi” diyerek eleştirilemez, sorgulanamaz, yanılmaz veya kutsal hâle getirmek, Kur’an’ın Dâvûd örneğiyle bağdaşmaz.
Dâvûd’a bile:
“Hak ile hükmet.”
denilmiştir.
Dolayısıyla halifelik bir dokunulmazlık belgesi değil, sorumluluk yüküdür.
YETKİ VERİLMEK, SINIRSIZLAŞMAK DEĞİLDİR
Kur’an’ın ortaya koyduğu sistemde güç, kişinin sınırlarını kaldırmaz.
Tam tersine güç, sorumluluğu artırır.
Çünkü:
“Allah adaleti, iyiliği... emreder.”(Nahl 16:90)
Ve:
“Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.”(Nisâ 4:58)
Burada dikkat çekici kelime emanettir.
Yetki bir mülk değil, emanettir.
Yönetim bir kutsallık değil, sorumluluktur.
İktidar bir ayrıcalık değil, sınavdır.
Bir insanın eline yetki verilmesi, onun artık hesap vermez hâle gelmesi anlamına gelmez.
Tam tersine yetki, adaletle kullanılmak üzere verilen bir emanettir.
KUTSALLAŞTIRILMIŞ İKTİDARIN KARŞISINDAKİ İKİ MODEL
Kur’an bu ilkeyi iki farklı örnek üzerinden zihne taşır.
Bir tarafta Dâvûd örneği vardır.
Yetki Allah tarafından verilmiştir. Fakat Dâvûd’a hemen sınır gösterilmiştir:
“İnsanlar arasında hak ile hükmet.”(Sâd 38:26)
Yani yetkinin kaynağı Allah olsa bile, yetkiyi kullanan insan hak ve adalet ölçüsüne bağlıdır.
Diğer tarafta ise Firavun örneği bulunur.
Firavun, iktidarı kendi şahsında toplayan ve kendi otoritesini mutlaklaştıran bir yönetim anlayışının temsilidir.
Kur’an onun şöyle dediğini aktarır:
“Ey kavmim! Sizin için benden başka bir ilah bilmiyorum.”(Kasas 28:38)
Yine:
“Ben sizin en yüce rabbinizim.”(Nâziât 79:24)
Buradaki temel sorun yalnızca bir kişinin yönetici olması değildir.
Sorun, insani iktidarın ilahi bir konuma yükseltilmesidir.
Bir yönetici kendisini mutlak otorite olarak görmeye başladığında, insan ile Rab arasındaki sınırı ortadan kaldırmaya yönelmiş olur.
Bu nedenle Kur’an’daki Dâvûd ve Firavun örnekleri, iktidarın iki farklı kullanımını düşündürür:
Dâvûd: Yetki + hak ile hükmetme sorumluluğu.
Firavun: Yetki + kendisini mutlaklaştırma iddiası.
Kur’an’ın eleştirdiği şey, yönetimin varlığı değil; insani iktidarın sınırlarını aşarak kutsallaştırılmasıdır.
YÖNETİMİN DÜNYEVİ ZEMİNİ: EMANET VE DANIŞMA
Eğer yönetim kutsal bir ruhbanlık makamı değilse, toplumlar nasıl yönetilecektir?
Kur’an burada da önemli ilkeler ortaya koyar.
Allah şöyle buyurur:
“Şüphesiz Allah size emanetleri ehline vermenizi ve insanlar arasında hükmettiğiniz zaman adaletle hükmetmenizi emreder.”(Nisâ 4:58)
Bu ayette yönetimin temelinde emanet ve ehliyet vardır.
Bir başka ayette ise müminlerin işlerinin niteliği şöyle açıklanır:
“Onların işleri, aralarında danışma iledir.”(Şûrâ 42:38)
Burada yönetimin zemini açıkça görülür:
Emanet.
Ehliyet.
Adalet.
Danışma.
Yani yönetim; soy, kutsallık veya ilahi temsil iddiasıyla değil, insani sorumluluk zemininde yürütülür.
Kararlar, “Allah adına konuşan kutsal bir kişinin sözü” hâline getirilemez.
İnsanların ortaya koyduğu yönetimsel kararlar adalet ölçüsüne tabi, sorumluluk gerektiren ve sorgulanabilir kararlardır.
Çünkü hiçbir insan Allah değildir.
Hiçbir insan Allah’ın ortağı değildir.
Hiçbir insan Allah’ın hükmünü kendi şahsında sahiplenemez.
HALİFELİK KUTSAL MAKAM DEĞİL, SORUMLULUKTUR
Buradan hareketle Kur’an’daki halifelik kavramını yeniden düşünmek gerekir.
Halife:
Allah’ın vekili değildir.
Allah’ın ortağı değildir.
Allah’ın yeryüzündeki temsilcisi değildir.
Sorgulanamaz kutsal bir makam sahibi değildir.
Halife, Allah tarafından yeryüzünde sorumluluk taşıyan ve kendisinden öncekilerin ardından gelen ardıldır.
Eğer siyasi bir yönetici söz konusuysa, onun elindeki yönetim yetkisi de kendisini kutsallaştırmaz.
Yetki onu Allah’ın üstüne çıkarmaz.
Yetki onu hesap vermez hâle getirmez.
Yetki ona hak ile hükmetme sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Tam tersine:
Yetki arttıkça sorumluluk da artar.
SONUÇ: HALİFE DE YÖNETİCİ DE KULDUR
Kur’an’ın ortaya koyduğu çerçevede:
Halifeyi Allah kılar.
Allah:
“Sizi yeryüzünün halifeleri yapan O’dur.”(En‘âm 6:165)
Allah:
“Biz seni yeryüzünde halife kıldık.”(Sâd 38:26)
Allah:
“Mülkün sahibi olan Allah’ım...”(Âl-i İmrân 3:26)
Ve Allah:
“Hüküm yalnızca Allah’ındır.”(Yûsuf 12:40)
Öyleyse insanın görevi, Allah’ın yerine geçecek kutsal yöneticiler üretmek değildir.
İnsanın görevi, kendisine verilen imkân ve yetkiyi hak, adalet, ehliyet ve danışma ilkeleri içinde kullanmaktır.
Halife, Allah’ın temsilcisi değil ardılıdır.
Yönetici, Allah’ın ortağı değil kuludur.
Yetki, kişiye kutsallık değil sorumluluk verir.
İktidar, insanı hesap vermez hâle getirmez.
Tam tersine, insanın elindeki güç onun sınavıdır.
Kur’an’da halifelik, insanın insana kulluk etmesi için verilmiş bir ruhbanlık makamı değildir.
Allah’ın yeryüzündeki kullarından birini ilahlaştırmak hiç değildir.
Halife de yönetici de sonuçta kuldur.
Ve kulun üzerinde Rab vardır.
Bu yüzden Kur’an’ın ortaya koyduğu temel gerçek şudur:
İktidarı insan kutsallaştıramaz.
Yetkiyi insan mutlaklaştıramaz.
Hükmü insan sahiplenemez.
Halifeliği insan Allah adına dağıtamaz.
Çünkü:
Mülk Allah’ın,
hüküm Allah’ın,
nihai otorite Allah’ındır.
İnsana düşen ise kendisine verilen emaneti hak ve adaletle taşımaktır.
Yorumlar
Yorum Gönder