KUR’AN’DA “YAKLAŞMAYIN” EMRİ
KUR’AN’DA “YAKLAŞMAYIN” EMRİ
Yasağın Ötesinde Bir Sınır ve Mesafe Bilinci
Kur’an’da bazı yasaklar yalnızca “yapmayın” şeklinde kurulmaz. Bunun yerine daha dikkat çekici bir ifade kullanılır:
“Yaklaşmayın.”
Bu ifade, ilk bakışta yalnızca bir davranışı yasaklıyor gibi görünse de Kur’an’ın farklı ayetlerdeki kullanımları birlikte değerlendirildiğinde daha geniş bir anlam ortaya çıkar.
Kur’an bazen insanı yalnızca yasaklanan fiilden değil, o fiile götüren yakınlıktan, zeminden, ortamdan ve süreçten de uzak tutar.
Bu nedenle “yaklaşmayın” emri, sadece bir yasak değil, aynı zamanda sınır bilinci inşa eden bir Kur’an öğretisidir.
1. “YAPMAYIN” İLE “YAKLAŞMAYIN” ARASINDAKİ FARK
Bir şey için:
“Bunu yapmayın.”
denildiğinde yasak doğrudan fiile yöneliktir.
Fakat:
“Buna yaklaşmayın.”
denildiğinde yasak, fiilin kendisinden daha geniş bir alan oluşturur.
Çünkü insan çoğu zaman yasaklanan son noktaya bir anda ulaşmaz.
Önce yaklaşır.
Sonra alışır.
Sonra sınırın kenarında dolaşır.
Sonra sınır belirsizleşir.
Sonunda fiilin kendisi gerçekleşir.
Kur’an’ın “yaklaşmayın” dili tam da bu sürece dikkat çeker.
Dolayısıyla Kur’an’ın bazı yasaklarında mesele sadece:
“Son fiili gerçekleştirme.”
değildir.
Aynı zamanda:
“Seni o fiile götürecek alana girme.”
uyarısı vardır.
2. ZİNAYA YAKLAŞMAYIN
Kur’an’ın en meşhur “yaklaşmayın” emirlerinden biri şudur:
İsrâ 17:32
“Zinaya yaklaşmayın. Çünkü o bir hayasızlıktır ve kötü bir yoldur.”
Burada son derece dikkat çekici bir ifade vardır.
Kur’an:
“Zina yapmayın.”
demiyor.
“Zinaya yaklaşmayın.”
diyor.
Üstelik ayetin devamında zina yalnızca bir fiil olarak tanımlanmıyor:
“O bir hayasızlıktır ve kötü bir yoldur.”
Böylece iki boyut ortaya çıkıyor:
Fiil → yol
Zina yalnızca sonuçta meydana gelen bir eylem değildir.
Ona götüren bir yol vardır.
Kur’an insanı yalnızca yolun sonunda durdurmak yerine, daha baştan o yola yaklaşmaması konusunda uyarıyor.
Buradan önemli bir ilke ortaya çıkar:
Kur’an bazı ahlaki sınırları sonuç üzerinden değil, sürecin başlangıcından itibaren korur.
3. FUHUŞA YAKLAŞMAYIN
Bu anlayış yalnızca zina konusunda görülmez.
En‘âm 6:151 şöyle der:
“Fuhşun açığına da gizlisine de yaklaşmayın.”
Burada yasak daha da genişletilir.
Kur’an yalnızca belirli bir fiilden söz etmiyor.
Açık ve gizli fuhuşa yaklaşmamayı emrediyor.
Bu ifade önemlidir.
Çünkü insan davranışlarının yalnızca görünen kısmı yoktur.
Bir davranışın:
görünen tarafı,
gizli tarafı,
başlangıç aşaması,
zihinsel ve sosyal zemini
olabilir.
Kur’an’ın yaklaşmama emri, sınırın yalnızca görünür ihlalini değil, sınır ihlaline doğru oluşan yakınlığı da önemser.
4. YETİM MALINA YAKLAŞMAYIN
Kur’an aynı dili ekonomik ve toplumsal adalet alanında da kullanır.
En‘âm 6:152:
“Yetimin malına, erginlik çağına ulaşıncaya kadar, en güzel şeklin dışında yaklaşmayın.”
Aynı ilke İsrâ 17:34’te de tekrar edilir.
Burada dikkat çekici olan yine “kullanmayın” veya “almayın” gibi doğrudan bir fiil yerine:
“Yetimin malına yaklaşmayın.”
ifadesinin kullanılmasıdır.
Fakat ayet önemli bir istisna getirir:
“En güzel şeklin dışında...”
Demek ki Kur’an’daki “yaklaşmayın” her durumda mutlak fiziksel uzaklık anlamına gelmez.
Asıl mesele haksız ve kötü biçimde yaklaşmaktır.
Yetim malına sahip çıkmak, onu korumak, onun yararına hareket etmek başka;
onu kendi çıkarı için kullanmak başka şeydir.
Burada “yaklaşmayın” emri:
çıkar ilişkisine karşı koruyucu sınır
oluşturur.
5. ALLAH’IN SINIRLARINA YAKLAŞMAYIN
Kur’an’ın en dikkat çekici kullanımlarından biri de aile ve özel hayatla ilgili hükümlerin sonunda gelir.
Bakara 2:187:
“Bunlar Allah’ın sınırlarıdır; onlara yaklaşmayın.”
Burada artık belirli bir fiilden değil, Allah’ın koyduğu sınırdan söz edilir.
Bu ifade bize çok önemli bir Kur’an kavramı verir:
Sınır
Bir sınırın anlamı yalnızca:
“Burayı geçme.”
değildir.
Aynı zamanda:
“Bu sınırın varlığını dikkate al.”
anlamını taşır.
Kur’an insanın sürekli sınırın üzerinde dolaşmasını teşvik etmez.
Tam tersine, sınırların farkında olmasını ister.
Bu nedenle Kur’an’ın ahlak anlayışında özgürlük:
“Hiçbir sınırın bulunmaması”
değildir.
Özgürlük, hangi sınırların bulunduğunu bilerek hareket edebilme yeteneğidir.
6. SALÂTA SARHOŞKEN YAKLAŞMAYIN
Nisâ 4:43:
“Ey iman edenler! Sarhoşken, ne söylediğinizi bilinceye kadar salâta yaklaşmayın...”
Burada da doğrudan:
“Salât kılmayın.”
denmemektedir.
“Salâta yaklaşmayın.”
denmektedir.
Fakat ayetin gerekçesi son derece açıktır:
“Ne söylediğinizi bilinceye kadar...”
Demek ki mesele yalnızca bedensel bir durum değildir.
Salât, bilinç ve söz ile ilişkili bir eylemdir.
İnsan ne söylediğini bilmiyorsa salât alanına girmemesi istenir.
Burada “yaklaşmama” emri:
uygun olmayan hâl → salât
arasına bir sınır koymaktadır.
Bu da “yaklaşmayın” dilinin başka bir boyutunu gösterir:
Bir eylemin gerçekleşmesi için gerekli bilinç ve şartlar oluşmadan o eylem alanına girme.
7. AĞACA YAKLAŞMAYIN
Âdem kıssasında da aynı ifade karşımıza çıkar.
Bakara 2:35:
“Bu ağaca yaklaşmayın; yoksa zalimlerden olursunuz.”
A‘râf 7:19’da da benzer biçimde:
“Şu ağaca yaklaşmayın.”
denilir.
Burada dikkat çekici nokta yine şudur:
Kur’an yalnızca:
“Ağacın meyvesini yemeyin.”
demiyor.
“Ağaca yaklaşmayın.”
diyor.
Bu anlatım, yasağın sınırını doğrudan davranışın öncesine taşır.
İnsan yasaklanan şeye ulaşmadan önce ona yaklaşabilir.
Yaklaşma ise sınırın aşılmasına giden ilk aşamadır.
Dolayısıyla Kur’an’ın anlatımında:
Yaklaşmak → sınırın içine girmeye başlamak
anlamında önemli bir eşik oluşturur.
8. MESCİD-İ HARAM’A YAKLAŞMAYIN
Bir başka kullanım ise doğrudan mekânsal bir sınırla ilgilidir.
Tevbe 9:28:
“...Bu yıllarından sonra Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar.”
Burada “yaklaşmama” gerçek anlamda bir mekâna erişim yasağıdır.
Bu ayet bize önemli bir şey gösterir:
Kur’an’daki “yaklaşmayın” ifadelerinin hepsi aynı türden değildir.
Bazıları:
ahlaki yaklaşmayı,
bazıları:
ekonomik müdahaleyi,
bazıları:
bilinçsiz eyleme girmeyi,
bazıları:
fiziksel yaklaşmayı
ifade eder.
Fakat ortak nokta aynıdır:
Bir sınır vardır ve o sınıra ilişkin bir mesafe korunmaktadır.
9. “YAKLAŞMAYIN” EMRİNİN ORTAK MANTIĞI
Bu ayetleri yan yana koyduğumuzda Kur’an’ın önemli bir yöntem kullandığını görebiliriz.
Zina:
Zinaya yaklaşmayın.
Fuhuş:
Açığına ve gizlisine yaklaşmayın.
Yetim malı:
En güzel biçimin dışında yaklaşmayın.
Allah’ın sınırları:
Onlara yaklaşmayın.
Salât:
Ne söylediğinizi bilmeden salâta yaklaşmayın.
Ağaç:
Ağaca yaklaşmayın.
Mescid-i Haram:
Yaklaşmasınlar.
Bu kullanımların tamamında ortak bir kavram vardır:
EŞİK
İnsan ile yasaklanan şey arasında bir eşik oluşturulur.
Kur’an insanı yalnızca eşik aşıldığında uyarmıyor.
Bazen:
“Eşiğe kadar gelme.”
diyor.
10. KUR’AN’DA AHLÂK SADECE “YAPMAMAK” DEĞİLDİR
Bu nokta önemlidir.
Ahlaki davranış sadece:
“Yasaklanan fiili yapmamak”
olarak anlaşılırsa Kur’an’ın “yaklaşmayın” dili eksik okunmuş olur.
Kur’an’ın bazı yasakları şu şekilde işler:
Yasak fiil
↓
Fiile götüren yol
↓
Yaklaşma
↓
Sınır
↓
Sınırın korunması
Böyle bakıldığında Kur’an’ın ahlak öğretisinin yalnızca suç veya günah gerçekleştikten sonra devreye giren bir sistem olmadığı görülür.
Kur’an, insanın davranışını oluşum aşamasında da korumaya çalışır.
11. “YAKLAŞMAYIN” BİR KORKU DİLİ MİDİR?
Bu emirleri yalnızca korkutma dili olarak görmek eksik olur.
Çünkü “yaklaşmayın” aslında bir koruma dili de oluşturur.
Örneğin:
Yetim malına yaklaşmama → yetimin hakkını korur.
Zinaya yaklaşmama → aile ve toplumsal yapıyı korur.
Fuhşa yaklaşmama → insanın ahlaki sınırlarını korur.
Allah’ın sınırlarına yaklaşmama → ilahi hükümlerin sınırını korur.
Salâta bilinçsiz yaklaşmama → ibadetin anlamını korur.
Ağaca yaklaşmama → belirlenmiş sınırı korur.
Dolayısıyla yasak:
“Seni engellemek için”
değil,
aynı zamanda:
“Seni ve düzeni korumak için”
konulmuş bir sınırdır.
12. KUR’AN’DA SINIRIN KENDİSİ DE ÖNEMLİDİR
Kur’an’ın bu dili bize önemli bir ahlaki eğitim verir:
İnsan her şeyi deneyerek öğrenmek zorunda değildir.
Bazı sınırlar vardır ki insan:
“Biraz yaklaşayım, ne olacak?”
diyerek test etmemelidir.
Çünkü sınırın amacı, ihlal edildikten sonra fark edilmek değil;
ihlale gelmeden önce bilinmektir.
Bu nedenle Kur’an’ın “yaklaşmayın” dili insanı sadece sonuçtan değil, sonuca götüren süreçten sorumlu kılar.
13. “YAKLAŞMAK” BİR MESAFE KAVRAMIDIR
Burada daha derin bir Kur’an okuması mümkündür.
Kur’an’da mesafe sadece fiziksel uzaklık değildir.
Bir şeye:
bedenen,
davranışla,
niyetle,
ekonomik çıkarla,
sosyal ortamla,
bilinç hâliyle
yaklaşmak mümkündür.
Bu nedenle “yaklaşmak” kavramını yalnızca metre veya mekân üzerinden anlamak doğru değildir.
Örneğin insan zinayı gerçekleştirmeden de ona yaklaşabilir.
Yetim malını almadan da onun üzerinde çıkar hesabı yapabilir.
Bir sınırı ihlal etmeden de sınırın üzerinde dolaşabilir.
Böylece Kur’an’ın “yaklaşmayın” dili, insan davranışının ön aşamalarını da ahlaki değerlendirmeye dahil eder.
14. “YAKLAŞMAYIN” EMRİ İLE “ŞEYTANIN ADIMLARI” ARASINDAKİ BAĞ
Kur’an başka yerlerde insanın doğrudan sonuca değil, adımlara dikkat etmesi gerektiğini de bildirir.
Şeytanın adımlarına uyulmaması gerektiği belirtilir.
Burada “adım” kavramı önemlidir.
Çünkü büyük bir sapma çoğu zaman bir anda ortaya çıkmaz.
Küçük adımlar birbirini takip eder.
Bu açıdan:
“Şeytanın adımlarına uymayın”
uyarısı ile
“Zinaya yaklaşmayın”
uyarısı aynı ahlaki mekanizmanın farklı ifadeleri olarak okunabilir.
Biri:
adımları
diğeri:
mesafeyi
öne çıkarır.
İkisinde de insanın sonuca gelmeden önceki süreci dikkate alınmaktadır.
15. KUR’AN’IN SINIR AHLAKI
Bütün bu örnekler bir arada değerlendirildiğinde Kur’an’ın insanı şu bilinçle eğittiği görülür:
Her mümkün olan şey yapılması gereken şey değildir.
Bir şeyin sınırında bulunmak ile ondan uzak durmak aynı şey değildir.
Bir yasağı henüz gerçekleştirmemiş olmak, o yasağa doğru ilerleyen sürecin doğru olduğu anlamına gelmez.
Kur’an bu nedenle bazı alanlarda:
“Yapma.”
demekle yetinmez.
“Yaklaşma.”
der.
Bu, daha erken bir uyarıdır.
Daha koruyucu bir uyarıdır.
Daha önleyici bir uyarıdır.
16. SONUÇ: KUR’AN’DA “YAKLAŞMAYIN” BİR AHLAK METODUDUR
Kur’an’ın “yaklaşmayın” ifadeleri birlikte okunduğunda ortaya çıkan tablo şudur:
Zinaya yaklaşmayın.
Çünkü kötü bir yoldur.
Fuhşun açığına ve gizlisine yaklaşmayın.
Çünkü ahlaki sınır korunmalıdır.
Yetim malına yaklaşmayın.
Çünkü korunması gereken bir hak vardır.
Allah’ın sınırlarına yaklaşmayın.
Çünkü sınırların kendisi korunmalıdır.
Bilinçsizken salâta yaklaşmayın.
Çünkü eylem bilinçle gerçekleştirilmelidir.
Ağaca yaklaşmayın.
Çünkü belirlenmiş sınır ihlal edilmemelidir.
Mescid-i Haram’a yaklaşmasınlar.
Çünkü belirlenmiş mekânsal bir sınır vardır.
Bütün bunlar bize şu temel prensibi verir:
Kur’an ahlakı yalnızca yasaklanan fiilden uzak durmayı değil, yasaklanan fiile götüren yakınlıktan da uzak durmayı öğretir.
Bu nedenle Kur’an’ın “yaklaşmayın” emri, basit bir yasak ifadesi değildir.
O, insanın sınırları fark etmesini, sınırları korumasını ve sınır ihlaline götüren süreçleri erkenden fark etmesini isteyen bir bilinç eğitimidir.
Kur’an’ın diliyle mesele yalnızca:
“Günah işleme.”
değildir.
Daha derin bir uyarı vardır:
“Seni oraya götüren yola da yaklaşma.”
İşte “yaklaşmayın” emrinin Kur’an’daki asıl dikkat çekici yönü budur.
Yasak, fiilin başladığı yerde değil; bazen ona yaklaşmanın başladığı yerde başlar.
Yorumlar
Yorum Gönder