Kur’an’da "Farz Kılınma" Kavramı
Kur’an’da Farz Kılınma Kavramı
1. “Farz” Kelimesinin Kur’an’daki Semantik Sınırları
Klasik fıkıhta “terki azabı gerektiren kesin emir” şeklinde tanımlanan farz kavramı, Kur’an’da teknik bir ibadet terimi olarak değil; kök anlamı olan takdir etmek, paylaştırmak, ölçü koymak ve sınır belirlemek manalarında kullanılır.
a) Hükmün Kesinleşmesi
“Allah, peygamberine farz kıldığı (فَرَضَ اللَّهُ) şeylerde ona bir güçlük çıkarmaz.” (Ahzâb, 33:38)
Bu ayette farz, ilahî ölçünün meşruiyetini ve bağlayıcılığını ifade eder; bir ibadet başlığından çok, ilahî takdirin kesinliğini vurgular.
b) Miras ve Paylaştırma
“Erkeklere anne-baba ve yakınların bıraktıklarından bir pay vardır… Bu, Allah tarafından belirlenmiş bir paydır (نَصِيبًا مَفْرُوضًا).” (Nisâ, 4:7)
Burada farz, değiştirilemez bir hak ve ölçü anlamındadır.
c) Nikâh ve Mehir Bağlamı
Bakara 236. ayette geçen farîda, belirlenmiş mehir miktarını, yani hukuki sınırı temsil eder.
Tespit: Kur’an’da “farz”, ibadetlere mahsus teknik bir terimden ziyade, Allah’ın hayata koyduğu değişmez ölçüler ve sınırlar için kullanılan köklü bir kavramdır.
2. Farziyetin Dilsel İnşası: Emir, Kitabet ve Yasak
Kur’an’da bir fiilin bağlayıcı hâle gelmesi (farziyet), çoğu zaman “farz” kelimesi kullanılmadan, güçlü dilsel yapılarla tesis edilir.
a) Emir Sîgası
“Salâtı dosdoğru kılın.” (أقيموا الصلاة)
Emir kipinin süreklilik, genellik ve hitap yönü, salâtın farz oluşunu açıkça ortaya koyar.
b) “Ketebe” (كُتِبَ عَلَيْكُمْ) Üslubu
Bu yapı, hükmün ilahî yazgı hâline geldiğini ve geri dönülmezliğini ifade eder. Genellikle nefse ağır gelen sorumluluklarda kullanılır:
Kısas: “Öldürülenler hakkında size kısas farz kılındı.” (Bakara, 2:178)
Vasiyet: “Ölüm size geldiğinde vasiyet etmek size farz kılındı.” (Bakara, 2:180)
Cihad: “Hoşunuza gitmediği hâlde savaş size farz kılındı.” (Bakara, 2:216)
c) Yasaklama Yoluyla Bağlayıcılık
“Helal değildir”, “yaklaşmayın” gibi ifadeler, fiilen farziyet doğuran sınırlar çizer.
3. Vasiyet ve Ahd Diliyle Kurulan Yükümlülük
Kur’an’da bazı emirler, buyurgan bir dilden ziyade vasiyet üslubuyla sunulur:
“Rabbiniz size şunları vasiyet etti…” (En’âm, 6:151–153)
Bu üslup, farzın yalnızca bir emir değil, ilahî bir emanet ve sorumluluk olduğunu gösterir. Farz, ahdin doğal sonucudur.
4. Bağlayıcılığın Tevhid ve Teslimiyetle İlişkisi
Kur’an’da farz, tevhid akidesinden bağımsız değildir. Yetkinin kaynağı yalnızca Allah’tır:
“Allah ve Resûlü bir işe hüküm verdiğinde, iman eden bir erkek ve kadının başka bir tercih hakkı yoktur.” (Ahzâb, 33:36)
Bu ayet, farzın kaynağının bireysel akıl veya toplumsal mutabakat değil, ilahî irade olduğunu kesinleştirir.
5. Tedricilik: Farzın İnsan Fıtratına Uygun İnşası
Kur’an, ağır yükümlülükleri bir anda dayatmamış, insan psikolojisini gözeterek tedricî bir yöntem izlemiştir.
İçki Örneği
Fayda–zarar hatırlatması (Bakara, 2:219)
Sarhoşken namaza yasak (Nisâ, 4:43)
Kesin haram kılma (Mâide, 5:90)
Namaz Örneği
Mekke’de gece namazı ile ruhsal disiplin
Medine’de beş vakit salâtın toplumsal kimliğe dönüşmesi
“Şüphesiz namaz, müminler üzerine vakitleri belirlenmiş bir farzdır (كِتَابًا مَوْقُوتًا).” (Nisâ, 4:103)
6. Farzın Gayesi: İnsanı İnşa Etmek
Kur’an’da farzlar, Allah’ın ihtiyacı olduğu için değil; insanın tekâmülü ve korunması için konulmuştur. Bu gerçek, sıkça kullanılan “لَعَلَّكُمْ” (umulur ki…) edatıyla ifade edilir:
Oruç: “Umulur ki takvaya erersiniz.” (Bakara, 2:183)
Hac: “Kendileri için birtakım menfaatlere şahitlik etsinler diye…” (Hac, 22:28)
7. Farzın Terk Edilmesi: Zulüm ve Fısk
Kur’an’da farzların bilinçli şekilde terk edilmesi, sadece bireysel günah değil, kişinin kendisine zulmü olarak tanımlanır:
“Kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, şüphesiz kendisine zulmetmiş olur.” (Talâk, 65:1)
Bu zulüm, istikametin kaybı ve fıtratla çatışma anlamına gelir.
Sonuç
Kur’an’ın farz kılma mantığı, bir hükümdarın buyruğundan ziyade; yaratıcının, yarattığı varlığın potansiyelini gerçekleştirmesi için koyduğu varoluş ilkeleridir. Farz:
İmanla başlar,
Ahd ile pekişir,
Takva ile meyve verir.
Kur’an, bu yükümlülükleri aktarırken zorlayıcı bir dil yerine davet, hatırlatma (zikr) ve bilinç inşası üslubunu tercih eder. Böylece sorumluluk, insanın özgür iradesiyle üstlendiği anlamlı bir kulluk hâline dönüşür.
Yorumlar
Yorum Gönder