Aracılar Dini Nasıl Esir Aldı ❓️

 

Kur'an Şekil Değil Şuur İnşa Eder: Aracılar ve Ritüeller Arasında Kaybolan Din

İnsanlık tarihindeki en büyük putperestlik, taştan yapılmış putlara secde etmek değildir. Asıl putperestlik, Allah'ın dinini insanların otoritesine teslim etmek ve vahyin yerine gelenekleri koymaktır.

Bugün milyonlarca insan dinini doğrudan Kur'an'dan öğrenmiyor. Önce cemaat liderine, şeyhe, mezhebe veya din adamına soruyor; sonra Kur'an'ı onların anlattığı kadar okuyor. Oysa Allah, kitabını yalnızca belirli bir sınıfın anlayacağı bir metin olarak indirmedi. Kur'an, bütün insanlara gönderilmiş bir hidayet rehberidir.

Âl-i İmrân 79–80. ayetlerde, hiçbir nebinin insanları kendisine kulluğa çağırmayacağını, insanların nebileri veya melik/melekleri rab edinmesini emretmeyeceğini bildirir. Tevbe 31. ayette ise ahbar ve ruhbanları rab edinenleri eleştirir.  Sorun, bilgi sahibi insanlardan faydalanmak değildir; Allah'ın dininde son sözü beşere vermektir.

İnsanların aracılara sığınmasının altında yatan asıl neden bilgi eksikliği değil, sorumluluk korkusudur. Aklını kullanmak, sorgulamak ve vahyi doğrudan anlamaya çalışmak zihinsel bir çaba gerektirir. Oysa bir otoriteye gözü kapalı teslim olmak, "Ben bilmem, hocam bilir" demek, ahiretteki sorumluluğu başkasına yıkma yanılsaması yaratır. Oysa Kur'an, kişinin kendi yükünü başkasının taşımayacağını (İsrâ 15) defalarca vurgulayarak bu zihinsel kaçışı kökünden reddeder.

Allah'ın kitabı ortadayken, "Hocam ne derse odur.", "Şeyhim yanılmaz.", "Mezhebimiz böyle söylüyor." anlayışı, farkında olmadan Allah'ın hükmünü insanların yorumuna bağımlı hâle getirir. İşte tevhidin en büyük yaralarından biri budur.

Bu anlayışın ikinci sonucu ise dini şekilciliğe hapsetmesidir.

Kur'an'ın merkezinde adalet, merhamet, infak, dürüstlük, emanet, takva ve akletmek vardır. Fakat din, zamanla "kaç rekât?", "kaç tur?", "kaç defa okunacak?", "hangi parmak nasıl tutulacak?" gibi bitmeyen sayı tartışmalarına indirgenmiştir.

Şekilciliğe kaçmak, aslında ahlaki sorumluluktan kaçmanın en konforlu yoludur. Dürüst bir tüccar olmak, yetim hakkı yememek, adil olmak ve nefsle yüzleşmek ağır bir çaba ister. Buna karşılık, mekanik hareketleri kusursuz yapmak ya da belirli sayıları tamamlamak insana "Ben üzerime düşeni yaptım" dedirten sahte bir vicdan rahatlığı sunar. Şekilcilik; ahlakın, adalet ve merhametin yükünü taşımak istemeyen bünyelerin sığındığı bir dini konfor alanıdır.

Metnin ruhunu kaybedip yalnızca sesine ve sayısına odaklanmak, vahyi "anlaşılacak bir mesaj" olmaktan çıkarıp "okunduğunda gizemli güçler çıkaran bir büyü metnine" dönüştürür. Kur'an, şifreli kodlardan oluşan bir muska değildir. Bir ayeti 99 defa okuyup onun adalet, merhamet veya kul hakkı ile ilgili uyarısını hayatına aktarmayan insan; ilacı içmek yerine reçeteyi yüzlerce kez tekrar eden hastaya benzer. Reçete ezberlenerek iyileşilmez, ancak uygulanarak şifa bulunur. Kur'an ise sayıları ezberleyen değil, ayetleri düşünen insanlar yetiştirir.

Dikkat çekicidir ki Kur'an, salatın insanı hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoymasını anlatır; zekâtın arındırıcı yönünü anlatır; haccın takva kazandırmasını anlatır. Fakat ibadetlerin ruhunu merkeze koyarken, birçok ritüel ayrıntıyı kitabın ana konusu hâline getirmez. Çünkü Allah'ın hedefi mekanik hareketler değil, ahlaki dönüşümdür.

Kur'an'ın eleştirdiği Mekke müşriklerinin dini de tam olarak buydu. Enfâl 35'te onların Beyt'in yanındaki ibadetinin ıslık çalmak ve el çırpmaktan ibaret olduğu bildirilir. Yani ibadet şekle dönüşmüş, anlamını kaybetmişti.

Tarihin en büyük paradokslarından biri de şudur: Kur'an'ı yüksek duvarlara asmak, ona abdestli dokunmak için kırk dereden su getirmek ve onu ipek kumaşlara sarmak... Bütün bunlar dışarıdan hürmet gibi görünse de, aslında vahyi hayatın dışına itmenin, onu "ulaşılmaz ve pratik hayata müdahale edemez" kılmanın en kibar yoludur. Kur'an, duvarlarda süs olsun diye değil; sokakta, pazarda, adliyede ve vicdanda hayat bulsun diye inmiştir. Onu kutsal bir nesneye dönüştürüp yaşamın dışına sürmek, ona yapılan en büyük hürmetsizliktir.

Bugün de din yalnızca hareketlere, nesnelere ve sayılara indirgenirse ortaya farklı bir sonuç çıkmaz. Beden hareket eder, fakat vicdan değişmez. Dil tekrar eder, fakat akıl düşünmez. Rakamlar ezberlenir, fakat Kur'an anlaşılmaz.

Allah'ın istediği mümin; şekilleri kusursuz uygulayan değil, vahyin inşa ettiği adil, merhametli, dürüst ve bilinçli insandır.

Belki de bugün yeniden sormamız gereken soru şudur: Biz gerçekten Allah'ın kitabını mı takip ediyoruz, yoksa insanların din adına oluşturduğu şekil ve otorite düzenini mi?

Kur'an'ın çağrısı açıktır: Allah'ın kitabını doğrudan okuyun, aklınızı kullanın, delile uyun ve hiçbir insanı dinin tartışılmaz otoritesi hâline getirmeyin. Çünkü tevhid, yalnızca "Allah birdir" demek değildir; hükümde, ölçüde ve dinin kaynağında da yalnız Allah'ı birlemektir.

Şekil geçicidir, şuur kalıcıdır. Sayılar unutulur, fakat hakikat unutulmamalıdır. Kur'an, şekilciler değil; düşünen, sorgulayan ve vahye teslim olan müminler yetiştirmek için indirilmiştir.