Kur'an Unutmak Hafızanın Kaybı mı ?
Kur'an Unutmak (Nisyân): Hafızanın Kaybı mı, Sorumluluğun Terki mi?
Giriş
Gündelik dilde "unutmak", hafızanın zayıflaması veya bir bilginin zihinden silinmesi olarak anlaşılır. Psikoloji ve nörobilim açısından bu, bilişsel bir süreçtir. Ancak Kur'an-ı Kerim'de kullanılan nisyân köküne dikkatle bakıldığında bambaşka bir anlam dünyasıyla karşılaşırız.
Kur'an'da kelimeler çoğu zaman yalnızca zihinsel durumları değil, insanın ahlaki, iradi ve varoluşsal konumunu ifade eder. Bu nedenle Kur'an kıssalarında geçen "unutmak", çoğu zaman hafızanın zayıflaması değil; bilincin askıya alınması, sorumluluğun terk edilmesi, ilahi rehberliğin hayatın dışına itilmesi anlamına gelir.
Bu durum, nisyânın karşıtı olan zikir kavramıyla daha da belirginleşir. Zikir, yalnızca ezberden bir bilgiyi tekrar etmek değildir; hakikati sürekli canlı tutmak, onu hayatın merkezinde yaşatmaktır. Öyleyse nisyân da bilginin zihinden silinmesi değil, hayatın merkezinden çıkarılmasıdır.
Kur'an'ın farklı kıssaları dikkatle incelendiğinde aynı kelimenin birbirinden çok farklı olaylarda tekrarlandığı görülür. İlk bakışta birbirinden bağımsız görünen bu kıssalar, aslında tek bir kavramsal ağın parçalarıdır.
1. Nebimiz Âdem'in Unutması: Ahdin Bilincini Kaybetmek
"Andolsun, daha önce Âdem'e ahit vermiştik; fakat o unuttu. Biz onda kararlı bir irade bulmadık."(Tâhâ 20/115)
Bu ayet çoğu zaman "Âdem emri unuttu." şeklinde anlaşılır.
Oysa ayetin devamı çok önemli bir ipucu verir:
"Biz onda azim bulmadık."
Demek ki problem hafızada değildir.
Nebimiz Âdem, yasağı bilmiyor değildi. Yasak ortadaydı. Şeytanla yaptığı konuşmalar bunu açıkça gösterir.
Unutulan şey bilgi değil;
ahde bağlı kalma bilinciydi.
Başka bir ifadeyle nisyân burada zihinsel unutma değil, iradenin gevşemesi anlamına gelir.
Kur'an'ın ilk "unutma" örneği, insanın varoluş yolculuğundaki ilk kırılmayı anlatır.
2. Musa'nın Genç Yol Arkadaşının Balığı Unutması: Hikmete Açılan Kapı
"Buluşacakları yere vardıklarında balıklarını unuttular."(Kehf 18/61)
İlk bakışta son derece sıradan görünen bu ayrıntı, bütün kıssanın dönüm noktasıdır.
Balığın unutulması olmasaydı geri dönüş olmayacak,
geri dönüş olmasaydı Allah'ın özel ilim verdiği kul ile karşılaşma gerçekleşmeyecekti.
Burada unutma bir başarısızlık değildir.
İnsan planının sona erdiği,
ilahî planın başladığı eşiktir.
Kur'an bazen nisyânı,
hikmete açılan kapının başlangıcı olarak kullanır.
3. Nebimiz Yusuf'un Zindan Arkadaşının Unutması: Bekleyişin Uzaması
"Yusuf, kurtulacağını bildiği kişiye: 'Efendinin yanında beni an.' dedi. Fakat şeytan ona efendisine hatırlatmayı unutturdu. Bunun üzerine Yusuf daha birkaç yıl zindanda kaldı."(Yusuf 12/42)
Buradaki unutma basit bir dalgınlık değildir.
Bir insanın vefasızlığı gibi görünür.
Fakat sonuç yalnızca bir unutma değildir.
Bekleyiş uzar.
Sabır derinleşir.
Olgunlaşma tamamlanır.
Yusuf kıssasında nisyân,
zamanın uzatılması için kullanılan ilahi planın görünür sebebidir.
4. İsrailoğullarının Unutması: Bilgiyi Hayattan Çıkarmak
Kur'an birçok yerde aynı ifadeyi tekrar eder:
"Kendilerine hatırlatılan şeyin bir kısmını unuttular."
veya
"Hatırlatıldıkları şeyi unuttular."(Mâide 5/13-14)
Buradaki unutma,
Tevrat'ın sayfalarını hafızadan silmek değildir.
Bilgi durmaktadır.
Fakat bilgi hayatı yönetmemektedir.
Sonuç ne olur?
Kalpler katılaşır.
Toplum parçalanır.
Kin oluşur.
Merhamet kaybolur.
Kur'an'ın diliyle;
unutmak,
vahyi yaşamın dışına itmektir.
5. Firavun'un Unutması: Hakikati Görmezden Gelmek
Firavun kıssasında "nisyân" kelimesi doğrudan her yerde kullanılmasa da aynı kavramsal yapı görülür. Firavun, kendisine gösterilen apaçık ayetleri görmesine rağmen onları yok saymış, ilahi uyarıları etkisiz bırakmıştır. Kur'an'ın semantik örgüsü içinde bu tavır, nisyânın en ileri biçimlerinden biridir: Hakikati bilmesine rağmen onu hayatın dışına itmek.
Bu yüzden Firavun'un sorunu bilgi eksikliği değil, hakikati bilinçli biçimde devre dışı bırakmasıdır. Sonuç ise toplumsal zulüm, ahlaki çöküş ve nihayet helâktir.
6. Allah'ın "Unutması": Rahmetten ve Destekten Mahrum Kalmak
En dikkat çekici örneklerden biri de budur.
"Onlar Allah'ı unuttular; Allah da onları unuttu."(Tevbe 9/67)
Bir başka ayette ise şöyle buyrulur:
"Bugün de sizi unutacağız; çünkü siz bu gününüzle karşılaşmayı unutmuştunuz."(Câsiye 45/34)
Fakat başka bir ayette açıkça şöyle denilir:
"Rabbin unutkan değildir."(Meryem 19/64)
Öyleyse Allah gerçekten unutuyor olamaz.
Buradaki unutma;
rahmetin kesilmesi,
yardımın çekilmesi,
kişinin kendi tercihinin sonuçlarıyla baş başa bırakılmasıdır.
İnsan Allah'ı hayatının dışına ittiğinde,
Allah da onu seçiminin sonuçlarıyla baş başa bırakır.
Bu, hafıza ile değil;
ilişki ile ilgilidir.
Aynı Kelime, Farklı Kaderler
Kur'an'ın hayranlık uyandıran yönlerinden biri de tek bir kelimenin farklı kıssalarda aynı temel anlam eksenini koruyarak farklı sonuçlar doğurmasıdır.
Nisyân bunun en güzel örneklerinden biridir.
Nebimiz Âdem'de: Dünya imtihanının başlaması.
Musa kıssasında: Hikmet yolculuğunun kapısının açılması.
Nebimiz Yusuf'ta: Bekleyiş ve olgunlaşma sürecinin uzaması.
İsrailoğullarında: Kalplerin katılaşması ve toplumsal çözülme.
Firavun'da: Hakikatin bilinçli reddi ve helâk.
Ahirette: İlahi rahmetten mahrum bırakılma.
Aktörler değişmektedir.
Sonuçlar değişmektedir.
Fakat kelimenin merkezindeki anlam değişmez:
Hayatın merkezinden çıkarılan hakikat.
Nisyân ile Zikir Arasındaki Büyük Karşıtlık
Kur'an'da nisyânın karşısında sürekli zikir bulunur.
Çoğu zaman zikir, tesbih etmek veya ezberden okumak şeklinde anlaşılır.
Oysa Kur'an bağlamında zikir;
hakikati sürekli bilinçte tutmak,
onu davranışa dönüştürmek,
hayatı onunla düzenlemektir.
Bu durumda nisyân ise;
bilginin hafızadan silinmesi değil,
hakikatin davranıştan çekilmesidir.
İnsan çoğu zaman bilgiyi unutmaz.
Fakat o bilgiyle yaşamayı bırakır.
İşte Kur'an'ın "unutmak" dediği şey tam olarak budur.
Sonuç
Kur'an semantiği bize gösteriyor ki nisyân, psikolojik bir unutkanlık kavramından çok daha derin bir anlama sahiptir. Kur'an'ın hiçbir büyük kıssasında unutmak yalnızca hafızanın zayıflığı olarak sunulmaz. Aksine her unutma, insanın Allah ile, vahiy ile, ahit ile veya hakikatle kurduğu ilişkinin zayıfladığı kritik bir eşiği temsil eder.
Nebimiz Âdem'de ahde bağlılık gevşer; Musa kıssasında unutma ilahi hikmete açılan kapıya dönüşür; Nebimiz Yusuf'un kıssasında bekleyiş olgunlaşmanın aracına dönüşür; İsrailoğullarında vahiy hayatın dışına itildiği için kalpler katılaşır; Firavun hakikati görmesine rağmen onu yok sayarak helâke sürüklenir; ahiret sahnesinde ise Allah'ı unutanlar, ilahi rahmetten mahrum bırakılır.
Bütün bu örnekler aynı hakikati gösterir:
Kur'an'da insan bilgiyi unutmaz; sadakati unutur. Emri unutmaz; sorumluluğu unutur. Hakikati hafızasından silmez; onu hayatının dışına iter.
İşte bu yüzden Kur'an insanı hafızasını güçlendirmeye değil, zikir ile bilincini diri tutmaya, ahdini canlı tutmaya ve hakikati hayatın merkezinde yaşatmaya çağırır. Nisyân ile zikir arasındaki mücadele, aslında insanın varoluşunu hangi merkeze göre inşa edeceğinin mücadelesidir.
Yorumlar
Yorum Gönder