Kur'an'da "Tatmak" 👅
Kur'an'da "Tatmak" (ذوق)
Hakikati Görmek Değil, Yaşamak
Kur'an'ın kelime seçimi son derece bilinçlidir. Aynı anlam alanına girebilecek farklı fiiller arasından, vermek istediği mesaja en uygun olanı seçer. Bu nedenle Kur'an, özellikle ceza ve hesap bağlamında çoğu zaman "görmek" yerine "tatmak" (ذوق) fiilini kullanır.
İlk bakışta bu, yalnızca güçlü bir mecaz gibi görünebilir. Oysa Kur'an'ın bütünlüğü içinde incelendiğinde "tatmak" fiili, insanın hakikati nasıl deneyimlediğine ilişkin derin bir düşünce sistemini ortaya koyar.
Yaklaşık altmış ayette geçen ذوق (tatmak) fiili; ölüm, azap, rahmet, nimet, korku ve açlık gibi birbirinden farklı durumlar için kullanılır. Bu ortak kullanım bize şunu gösterir:
Kur'an'da tatmak, bir şeyi bilmek değil; onu bütün varlığıyla yaşamaktır.
Görmek Mesafelidir, Tatmak İçseldir
Görme eylemi ile tat alma eylemi aynı değildir.
Bir şeyi uzaktan görebilirsiniz.
Başınızı çevirebilirsiniz.
Gözünüzü kapatabilirsiniz.
Gördüğünüz şeyi yanlış yorumlayabilirsiniz.
Hatta gördüğünüzü inkâr bile edebilirsiniz.
Çünkü görmek ile görülen arasında daima bir mesafe vardır.
Tatmak ise bambaşka bir deneyimdir.
Bir şeyi tattığınız anda artık o şey dışarıda değildir.
Sizin içinize girmiştir.
Sizin bir parçanız hâline gelmiştir.
Kur'an'ın azap için "görmek" yerine "tatmak" fiilini tercih etmesi tam da bunu anlatır.
Artık insan cezanın seyircisi değildir.
Onun doğrudan öznesidir.
Bu nedenle Kur'an şöyle buyurur:
"Öyleyse, bu gününüzle karşılaşmayı unuttuğunuz için tadın! Biz de sizi unuttuk. Yapıp ettiklerinize karşılık ebedî azabı tadın."(Secde 32/14)
Dikkat edilirse ayet "azabı görün" demez.
Çünkü görmek hâlâ dışarıdan bakmaktır.
Tatmak ise hakikatin insanın içine işlemesidir.
Kur'an'da Tatmak, Sonucun İçine Girmektir
Kur'an'da "tatmak" fiili çoğu zaman yapılan tercihin sonucu ile birlikte kullanılır.
"Yaptıklarınıza karşılık tadın."
Bu ifade birçok ayette tekrar edilir.
Burada ceza dışarıdan verilmiş rastgele bir uygulama gibi sunulmaz.
İnsan, kendi yaptığının sonucunu yaşamaktadır.
Tohum nasıl meyveye dönüşüyorsa,
amel de sonunda yaşanan gerçeğe dönüşmektedir.
Tatmak işte bu dönüşümün fiilidir.
Bu nedenle Kur'an'da sık sık şu ifade geçer:
"Yaptıklarınıza karşılık azabı tadın."(Secde 32/14, Hac 22/22, Ahkâf 46/34 ve benzeri ayetler.)
Ölüm Bile Görülmez, Tadılır
Kur'an aynı fiili ölüm için de kullanır.
"Her nefis ölümü tadacaktır."(Âl-i İmrân 3/185, Enbiyâ 21/35, Ankebût 29/57)
Ölüm hakkında bilgi sahibi olunabilir.
Onun hakkında konuşulabilir.
Fakat ölüm ancak yaşanabilir.
Bu yüzden Kur'an "ölümü göreceksiniz" demez.
"Ölümü tadacaksınız" der.
Çünkü ölüm bilgi değil,
tecrübedir.
Rahmet de Tattırılır
İlginç olan, aynı fiilin yalnızca azap için kullanılmamasıdır.
"İnsanlara rahmetimizden tattırdığımız zaman..."(Rûm 30/36)
Rahmet de görülmez.
Rahmet yaşanır.
İnsan onun içine girer.
Onunla kuşatılır.
Kur'an açısından tatmak; olumlu veya olumsuz bütün hakikatlerin doğrudan deneyimlenmesidir.
Nahl 112: Elbise Nasıl Tadılır?
Kur'an'ın en dikkat çekici anlatımlarından biri Nahl Suresi'nde yer alır.
"Allah da onlara yaptıkları sebebiyle açlık ve korku elbisesini tattırdı."(Nahl 16/112)
İlk bakışta sıra dışı bir ifade ile karşılaşırız.
Elbise giyilir.
Tat ise alınır.
Fakat Kur'an "elbiseyi tattırdı" der.
Burada olağanüstü bir anlam örgüsü kurulmaktadır.
Elbise, insanı dışarıdan kuşatan ortamı temsil eder.
Korku ve açlık artık kişinin yaşadığı dünyanın atmosferi olmuştur.
Fakat Kur'an bununla yetinmez.
Aynı durumu "tatmak" fiiliyle ifade ederek, bu dışsal kuşatmanın insanın iç dünyasına kadar işlediğini anlatır.
Azap yalnızca çevreyi değiştirmez.
İnsanın içini de dönüştürür.
Böylece açlık ve korku hem giyilen bir elbise,
hem de tadılan bir gerçeklik olur.
İnsan hem dışarıdan kuşatılmıştır,
hem içeriden sarılmıştır.
Tatmak, Savunmanın Sona Erdiği Noktadır
Kur'an'da inkârcılar çoğu zaman gördükleri mucizeleri inkâr ederler.
"Bu apaçık bir büyüdür."
"Eskilerin masallarıdır."
derler.
Yani görsel deliller karşısında zihinsel savunmalar geliştirebilirler.
Fakat hesap gününe gelindiğinde Kur'an artık "görmek" fiilini kullanmaz.
"Tatmak" fiilini kullanır.
"Azabı tadın."(Secde 32/20 ve benzeri ayetler.)
Çünkü görmek yorumlanabilir.
Tatmak ise yorumlanamaz.
İnsan gördüğü şeyi inkâr edebilir.
Fakat tattığı şeyi inkâr edemez.
Hakikat artık zihnin dışında değildir.
İnsanın kendi varlığı hâline gelmiştir.
Tatmak, En Kesin Bilginin Dilidir
Kur'an'da bilgi son durak değildir.
Asıl olan yaşanmış bilgidir.
Bir ateş hakkında yüz kitap okuyabilirsiniz.
Onun sıcaklığını anlatabilirsiniz.
Özelliklerini ezberleyebilirsiniz.
Ama elinizi ateşe değdirdiğiniz anda artık bilgi sona erer.
Yerini tecrübe alır.
Kur'an'ın "tatmak" fiili tam da bu eşiği ifade eder.
Bilmek zihinseldir.
Görmek gözlemseldir.
Tatmak ise varoluşsaldır.
Dünyadaki Tat ile Ahiretteki Tat
Kur'an aynı fiili hem nimet hem de azap için kullanır.
Fakat bağlamlar farklıdır.
Rahmet için:
"İnsanlara rahmetimizden tattırdığımız zaman..."(Rûm 30/36)
Burada insanın yaşadığı nimetlerin geçiciliği vurgulanır.
Dünya nimetleri kalıcı değildir.
İnsana sadece tattırılır.
Bir ön izleme gibidir.
Azapta ise durum tamamen farklıdır.
"Ayetlerimizi inkâr edenleri ateşe sokacağız. Derileri her piştikçe azabı tatsınlar diye onları başka derilerle değiştireceğiz."(Nisâ 4/56)
Bu ayette dikkat çekici olan, derilerin sürekli yenilenmesidir.
Kur'an burada biyolojik bir gerçeğe de işaret eder.
İnsan aynı uyarana uzun süre maruz kaldığında duyusal alışma meydana gelir.
Fakat ayet, derilerin yenilenmesiyle birlikte azabın her defasında ilk anın canlılığıyla yeniden hissedileceğini bildirir.
Böylece tatmak, sürekli tazelenen bir tecrübe hâline gelir.
Tatmak ve Ölçülü Tatma
Kur'an'da dikkat çeken başka bir özellik daha vardır.
Dünya hayatında rahmet ve nimet insana "tattırılır."
Yani tamamı verilmez.
Geçici olarak yaşatılır.
Ahiret nimetleri ise "ebedîdir."
Buna karşılık azapta da "tatmak" fiili kullanılır; ancak burada "bir anlık tatma" değil, cezanın doğrudan ve kesintisiz yaşanması kastedilir.
Aynı fiil, bağlama göre farklı derinlikler kazanır.
Bu da Kur'an'ın kelime sistemindeki inceliği gösterir.
Kur'an'da Tatmak Bir Sonuç Fiilidir
"ذوق" fiilinin geçtiği ayetlerin tamamına yakını incelendiğinde ortak bir yapı görülür.
Önce tercih vardır.
Sonra sonuç gelir.
Önce ekmek vardır.
Sonra biçmek.
Önce amel vardır.
Sonra tatmak.
Bu nedenle Kur'an'ın en sık tekrarladığı ifadelerden biri şudur:
"Yaptıklarınıza karşılık tadın."
Burada tattırılan şey rastgele verilmiş bir ceza değildir.
İnsan kendi tercihinin meyvesini tatmaktadır.
Tatmak, sebep ile sonuç arasındaki son halkadır.
Sonuç: Kur'an'da Tatmak Bir Hakikat Teorisidir
Kur'an'da "tatmak" fiili, yiyeceklerin tadını almaktan çok daha geniş bir anlam taşır.
Ölüm tadılır.
Rahmet tattırılır.
Nimet tattırılır.
Açlık ve korku tattırılır.
Azap tattırılır.
Bütün bu kullanımlar tek bir ilkeye işaret eder:
Hakikat, uzaktan seyredilen bir görüntü değildir; insanın içine işleyen ve bizzat yaşadığı bir tecrübedir.
Bu yüzden Kur'an'ın dilinde:
- Görmek, dış dünyaya tanıklıktır.
- Bilmek, zihinsel kavrayıştır.
- Duymak, haber almaktır.
- Tatmak ise hakikatin insanın varlığına nüfuz etmesidir.
İnsan gördüğünü inkâr edebilir.
Duyduğunu tartışabilir.
Okuduğunu unutabilir.
Fakat tattığını inkâr edemez.
İşte Kur'an'ın azap için ısrarla "ذوق (tatmak)" fiilini seçmesi, cezanın yalnızca görülen bir olay değil; insanın bütün benliğini kuşatan, yaptığı tercihlerin kaçınılmaz sonucu olarak bizzat yaşadığı bir gerçeklik olduğunu ifade eder.
Bu yönüyle "tatmak", Kur'an'ın sonuç, tecrübe, sorumluluk ve hakikat anlayışını taşıyan en güçlü anahtar kavramlardan biridir. Bu kavram, insanın bilgiyle yetinmeyip sonunda mutlaka yaşadığı gerçekle yüzleşeceğini hatırlatır. Kur'an'ın ifadesiyle, hakikat en sonunda görülmez; tadılır.
Yorumlar
Yorum Gönder