MÜŞRİKLERİN SALÂTI: İBADET Mİ, ALIŞKANLIK MI?

Enfâl 35 Üzerinden Cahiliye İbadeti, Kur’an’ın Eleştirisi ve Şekilcilik Meselesi

İslam öncesi Mekke toplumunu anlamak için önemli bir soruyla başlamalıyız:

Allah’a inandığını söyleyen, Kâbe’yi tanıyan, orada ibadet ettiğini düşünen bir toplum neden Kur’an tarafından müşrik olarak nitelendirildi?

Çünkü Allah’a inanmak ile Allah’ın dinine uygun yaşamak aynı şey değildir. Bir toplum Allah’ı yaratıcı kabul edebilir, O’na dua ettiğini söyleyebilir, kutsal kabul ettiği mekânlarda çeşitli ibadetler gerçekleştirebilir. Fakat bütün bunlar, onun Allah’a özgü kıldığı yetki ve kulluk alanlarına başkalarını ortak koşmadığını göstermez.

Kur’an’ın Mekke toplumuna yönelttiği eleştirinin merkezinde tam da bu mesele vardır.

Bu nedenle İslam öncesi Arap toplumunun ibadet hayatını incelerken iki ayrı soruyu birbirinden ayırmalıyız:

1. Müşriklerin ibadet adı altında gerçekleştirdikleri uygulamalar nelerdi?
2. Kur’an bu uygulamaların hangi yönlerini eleştiriyordu?

Bu soruların cevabını geleneksel kabullere değil, doğrudan Kur’an’ın kendi anlatımına dayanarak aramalıyız.

1. Müşrikler Allah'ı Tanıyorlardı, Peki Neden Müşriktiler?

Kur’an, Mekke müşriklerinin Allah’ı bütünüyle inkâr eden insanlar olmadığını açıkça bildirir.

Ankebût 29:61:

“Onlara gökleri ve yeri kimin yarattığını, güneşi ve ayı kimin hizmete sunduğunu sorsan mutlaka Allah derler.”

Lokmân 31:25 de aynı gerçeği ortaya koyar.

Demek ki sorun Allah’ın varlığını kabul edip etmemeleri değildi. Sorun, Allah’ı kabul ettikleri hâlde O’nun yanında başka otoriteler, aracılar ve kutsal varlıklar edinmeleriydi.

Yûnus 10:18'de şöyle bildirilir:

“Allah’ın dışında, kendilerine ne zarar ne de yarar verebilen şeylere kulluk ediyorlar ve bunlar Allah katında bizim şefaatçilerimizdir diyorlar.”

Zümer 39:3'te ise onların gerekçesi açıklanır:

“Biz onlara sadece bizi Allah’a daha fazla yaklaştırsınlar diye kulluk ediyoruz.”

İşte müşrikliğin temel problemi burada ortaya çıkar: Allah’ı tanımak, Allah’ın yanında başka varlıklara dinî yetki vermeyi meşru kılmaz.

Dolayısıyla Kâbe'yi ziyaret etmek, dua etmek veya belirli ibadet hareketlerini gerçekleştirmek tek başına tevhidin göstergesi değildir.

2. Enfâl 35: Müşriklerin Salâtı Neydi?

Konumuzun merkezindeki ayet şöyledir:

“Onların Beyt’in yanındaki salâtları, ıslık çalmak ve el çırpmaktan başka bir şey değildi. Öyleyse inkâr etmekte olduklarınızdan dolayı azabı tadın!”

(Enfâl 8:35)

Ayetin iki önemli kelimesi vardır:

Mükâ (مُكَاءً): Islık çalma.

Tesdiye (تَصْدِيَةً): El çırpma.

Kur’an, müşriklerin Beyt'in yanındaki salâtlarını bu iki davranış üzerinden eleştirmektedir.

Burada dikkat edilmesi gereken husus, ayetin onların ibadetlerini nasıl nitelendirdiğidir.

Kur’an, onların salâtını bir kulluk bilinci, vahye bağlılık ve Allah'ın hükümlerine teslimiyet olarak sunmaz. Aksine, Beyt'in yanındaki uygulamalarını ıslık ve el çırpma üzerinden tanımlar.

Buradan hareketle bazı önemli sorular sormalıyız:

• Bir ibadetin Allah katında değerli olması için yalnızca belirli hareketlerin yapılması yeterli midir?
• Bir mekânın kutsal kabul edilmesi, orada yapılan her uygulamayı doğru hâle getirir mi?
• İnsan Allah'ı anmak yerine kendi oluşturduğu gelenekleri din hâline getirebilir mi?

Ayetin eleştirisi, ibadet adı altında gerçekleştirilen uygulamaların Allah'ın ölçüsünden bağımsızlaştırılmasına yöneliktir.

Ancak burada bir ayrımı da korumalıyız: Mükâ kelimesi ıslık, tesdiye kelimesi el çırpmadır. Bunları doğrudan bilinçsizlik, anlamsız konuşma veya gösteriş kelimelerinin karşılığı olarak sunamayız. Bunlar ayetin lafzında bulunmayan ilave yorumlardır.

Ayetin açıkça söylediği şudur: Müşriklerin Beyt yanındaki salâtları ıslık ve el çırpmadan ibarettir.

3. Kur’an, Müşriklerin Salâtını Neden Eleştiriyor?

Enfâl 8:35'i tek başına değil, öncesi ve sonrasıyla birlikte okumalıyız.

Enfâl 8:34'te onların Mescid-i Haram'dan insanları engellemeleri eleştirilir.

Enfâl 8:35'te Beyt yanındaki salâtları anlatılır.

Enfâl 8:36'da ise inkâr edenlerin mallarını Allah'ın yolundan alıkoymak için harcadıkları bildirilir.

Bu ayetlerin oluşturduğu bütünlük oldukça dikkat çekicidir.

Bir tarafta Beyt'in yanında ibadet ettiğini düşünen bir topluluk, diğer tarafta insanları Allah'ın yolundan alıkoyan, Allah'ın mescidine erişmelerini engelleyen bir topluluk vardır.

Buradaki çelişki şudur:

Kutsal mekânın yanında bulunmak, insanı kendiliğinden Allah'ın yolunda yapmaz.

Bir insan ibadet ettiğini söyleyebilir ama Allah'ın hükümlerine karşı gelebilir. Kâbe'yi yücelttiğini iddia edebilir ama Allah'ın kullarına karşı engelleyici olabilir.

Kur’an'ın eleştirisi tam da bu ayrışmaya dikkat çeker.

İbadet iddiası ile hayatın gerçekleri birbirini doğrulamalıdır.

4. İbrahim'in Mirası ve Mekke'deki Dinsel Dönüşüm

Kur’an, Kâbe'nin İbrahim ve İsmail ile ilişkisini açıkça anlatır.

Bakara 2:125'te Beyt'in insanlar için bir dönüş ve güven yeri kılındığı bildirilir.

Bakara 2:127'de İbrahim ve İsmail'in Beyt'in temellerini yükselttikleri anlatılır.

Hac 22:26'da ise İbrahim'e Beyt'in yerinin gösterildiği ve oranın Allah'a ortak koşanlardan arındırılması emredilir.

Bu ayetler, Beyt'in tevhid merkezli bir geçmişe sahip olduğunu gösterir.

Ancak burada önemli bir ayrım vardır: Kur’an, İbrahim'in tevhid çağrısını bildirirken Mekke toplumunun bütün uygulamalarının doğrudan İbrahim'den kaldığını söylemez.

Dolayısıyla tarihsel süreçte hangi ritüelin nasıl değiştiğine ilişkin ayrıntıları kesin bilgi gibi sunamayız.

Bildiğimiz şey şudur: İbrahim'in çağrısı Allah'ı birlemekti. Kur’an'ın Mekke müşriklerine yönelttiği eleştiri ise onların Allah'a ortaklar edinmeleriydi.

Hac 22:31'de Allah'a ortak koşmaktan uzak durulması emredilir.

Öyleyse mesele yalnızca eski bir ibadetin biçimini korumak değil, o ibadetin dayandığı tevhid ilkesini korumaktır.

5. Salâtın Özünü Yalnızca Bedensel Hareketlere İndirgeyebilir miyiz?

Kur’an'da salât kavramı önemli bir yere sahiptir. Salât, Allah'ın müminlere yönelik emirleri arasında sürekli olarak yer alır.

Fakat salâtın Kur’an'daki anlatımını yalnızca beden hareketlerine indirgemek de doğru değildir.

Bakara 2:238'de salâtların korunması ve Allah'ın huzurunda saygıyla durulması bildirilir.

Nisâ 4:102'de savaş ortamında salâtın nasıl yerine getirileceğine ilişkin uygulamalar anlatılır.

Nisâ 4:103'te salât tamamlandıktan sonra ayakta, otururken ve yanlar üzerine yatarken Allah'ın anılması bildirilir.

Ankebût 29:45'te ise şu önemli ilişki kurulur:

“Kitaptan sana vahyedileni oku ve salâtı ikame et. Şüphesiz salât, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar.”

Bu ayet, salât ile vahyedilen kitabın okunmasını ve ahlaki davranışları aynı bağlamda buluşturur.

Buradan şu sonucu çıkarabiliriz:

Salât, insanın hayatından kopuk, yalnızca belirli hareketlerin tekrarlandığı bir alışkanlık olarak anlaşılamaz. Allah'ın mesajıyla kurulan bağ, ahlaki sorumluluk ve kulluk bilinci bu kavramın Kur’an'daki anlatımında önemli bir yer tutar.

Bir insanın secde etmesi, fakat ardından haksızlık yapması; Allah'ı anması, fakat O'nun hükümlerini görmezden gelmesi ciddi bir tutarsızlıktır.

6. Ayakta, Otururken ve Yatarken Allah'ı Anmak

Kur’an, Allah'ı anmayı belirli bir mekâna ve zamana hapsetmez.

Âl-i İmrân 3:191:

“Onlar ayaktayken, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ı anarlar. Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünürler...”

Burada iki önemli unsur bir aradadır:

• Allah'ı sürekli anmak.
• Göklerin ve yerin yaratılışı üzerinde düşünmek.

Bu anlatım, insanın Allah ile bağının yalnızca belirli bir ibadet anından ibaret olmadığını gösterir.

Nisâ 4:103'te de salâtın ardından ayakta, otururken ve yanları üzerine yatarken Allah'ın anılması emredilir.

Öyleyse Allah'ı anmak, insanın hayatının tamamına yayılan bir bilinçtir.

Fakat bu ayetleri, salâtın belirli uygulamalarını ortadan kaldırmak için de kullanamayız. Kur’an'ın ortaya koyduğu bütünlüğü görmeliyiz: Salâtın korunması emredilirken Allah'ı anmanın sürekliliği de vurgulanır.

7. Salâtın İçinde Vahiy ve Kur’an Bilinci

Müşriklerin Beyt yanındaki uygulamalarını eleştiren Kur’an, insanı vahyedilen mesajla buluşturur.

İsrâ 17:78'de sabah Kur'an'ından söz edilir.

Müzzemmil 73:20'de Kur’an'dan kolay gelenin okunması bildirilir.

Ankebût 29:45'te ise vahyedilen kitabın okunması ile salâtın ikame edilmesi birlikte zikredilir.

Burada önemli olan, insanın Allah'a yönelişinin vahiyden koparılmamasıdır.

Kur’an insana neye inanacağını, hangi değerleri koruyacağını, nasıl davranacağını ve hangi sınırları aşmaması gerektiğini bildirir.

Bu nedenle ibadet, Allah'ın mesajından bağımsızlaştırıldığında önemli bir tehlike ortaya çıkar: İnsan Allah'a kulluk ettiğini düşünürken kendi oluşturduğu dinî alışkanlıkların esiri olabilir.

Ancak Kur’an'da Fâtiha'nın namazda okunmasını açıkça emreden bir ayet bulunduğunu da söyleyemeyiz. Aynı şekilde Enfâl 8:35'ten hareketle müşriklerin bugünkü namazın bütün hareketlerini uyguladıkları veya Kur’an'ın mevcut bir namaz biçimine sonradan belirli sureleri eklediği sonucuna da ulaşamayız.

Kur’an'ın söylediği ile bizim tarihsel çıkarımlarımızı birbirine karıştırmamalıyız.

8. Şekilcilik Bugün de Var mı?

Enfâl 8:35 yalnızca geçmişte yaşamış bir topluluğun uygulamalarını anlatan tarihsel bir ayet olarak okunmamalıdır. Ayetin ortaya koyduğu ilke, insanın ibadet anlayışını da sorgulamaya davet eder.

Bugün de şu soruları sormak gerekir:

• İbadetini yerine getiren insan neden adaletsizlik yapar?
• Allah'ın kitabını okuyan insan neden onun hükümlerini hayatına taşımaktan kaçınır?
• Dindarlığı dış görünüşle ölçmek ne kadar doğrudur?
• Bir insanın dinî kimliği, yaptığı ibadetin Allah katında kabul edildiğinin kanıtı olabilir mi?

Kur’an, insanın yalnızca görünüşüne değil, imanına, davranışlarına ve sorumluluklarına dikkat çeker.

Mâûn 107:4-7'de salât edenleri, salâtlarından habersiz olanları ve gösteriş yapanları uyarır. Aynı surede en basit yardımı bile esirgeyenlerin tavrı eleştirilir.

Bu ayetler, ibadet ile toplumsal sorumluluk arasındaki kopukluğu gözler önüne serer.

Bakara 2:177'de de iyiliğin yalnızca yüzleri doğuya veya batıya çevirmek olmadığı bildirilir. İman, infak, ahde bağlılık, sabır ve sorumluluk birlikte anlatılır.

Demek ki Allah'ın istediği kulluk, yalnızca biçimsel bir dindarlık görüntüsünden ibaret değildir.

Şekil, insanı Allah'ın mesajına yaklaştırmıyorsa; ibadet iddiası, ahlaki sorumluluğu ortadan kaldırıyorsa orada ciddi bir sorgulama gerekir.

SONUÇ: ALLAH'A KULLUK, GELENEĞE BAĞLILIK DEĞİLDİR

Enfâl 8:35 bize çok önemli bir gerçeği hatırlatır: Bir toplumun Beyt'in yanında gerçekleştirdiği uygulamalar, kendiliğinden Allah'ın razı olduğu kulluk biçimi anlamına gelmez.

Müşrikler de kendi dinî geleneklerine sahipti. Allah'ı tanıyor, Beyt'i önemsiyor ve orada birtakım uygulamalar gerçekleştiriyorlardı. Fakat Allah'a ortaklar koşmaları, Allah'ın yolundan insanları engellemeleri ve vahye karşı durmaları Kur’an'ın eleştirisinin merkezindeydi.

İslam'ın getirdiği temel dönüşüm, insanı kendi oluşturduğu dinî otoritelerden ve şirk anlayışından kurtarıp Allah'ın vahyine yöneltmesidir.

Bu nedenle mesele yalnızca nasıl ibadet edildiği değildir. Kime kulluk edildiği, kimin hükmünün esas alındığı ve hayatın hangi ölçüye göre düzenlendiğidir.

Kur’an'ın çağrısı açıktır:

“İşte bu benim dosdoğru yolumdur. Ona uyun. Başka yollara uymayın ki sizi O'nun yolundan ayırmasınlar.” (En'âm 6:153)

Kâbe'nin yanında bulunmak tevhid ehli olmaya yetmez. Secde etmek, Allah'ın hükümlerine teslim olmanın yerine geçmez. İbadetin adı değil, Allah'ın vahyi karşısındaki duruşumuz önemlidir.

Çünkü din, insanların yüzyıllar içinde oluşturduğu alışkanlıkların adı değil, Allah'ın indirdiği ölçüdür.