Ham Fıtrattan Kâmil Şahsiyete
Ham Fıtrattan Kâmil Şahsiyete: Kur’an’ın Psikolojik-Varoluşçu İnsan Tasavvuru
Kur’an-ı Kerim, insanı ne salt bir “günahkâr” ne de kusursuz bir “melek” olarak tarif eder. O, insanı zıtlıkların kesişim noktasında, sürekli bir oluşum ve dönüşüm halinde olan dinamik bir potansiyel olarak sunar. Bu nedenle Kur’an’ın insan tasviri ontolojik niteliktedir: doğuştan verilmiş eğilimleri, sınırları ve kapasitesiyle bir varlık…
Ayetlerde geçen “hırs”, “acele”, “nankörlük”, “zayıflık”, “tartışmacılık” gibi özellikler ahlaki etiket değil; imtihanın malzemesidir. Fıtratın ham maddesi dönüştürülmek içindir; bastırılmak için değil.
1. Duygusal Salınım: Hırs, Cimrilik ve Negatif Tepkisellik
Meâric 19-21, insanın psikolojisini röntgen gibi çizer:
“Şüphesiz insan hırslı yaratılmıştır.Başına kötülük gelince feryat eder,Kendisine iyilik dokununca cimrileşir.” (70/19-21)
Buradaki hırs, sadece dünya malı iştahı değil; varlığını koruma ve artırma iradesidir. Bu güç yanlış kanala aktığında:
-
negatifte: panik, feryat, direnç kaybı
-
pozitifte: cimrilik, kendini merkezleme
Fakat Kur’an bu tabloyu hüzünlü bir teşhis olarak bırakmaz; hemen ardına tedaviyi ekler:
“Ancak namaz kılanlar hariç…” (70/22)
Bu istisnadan sonra uzun bir dizide namaz, infak, ahdine sadakat, şahitlikte dürüstlük ve ahirete bilinç zikredilir. Yani hırs → itidal dönüşümünün reçetesi pratiklerin içindedir.
2. Zamanla İmtihan: Acelecilik ve Bekleme Eşiği
Kur’an insanın en zayıf tolerans alanlarından birinin “zaman” olduğunu söyler.
“İnsan aceleci yaratıldı.” (Enbiyâ 21/37)
“İnsan hayra dua ettiği gibi şerre de dua eder.İnsan pek acelecidir.” (İsrâ 17/11)
Kur’an aceleciliği bilişsel bir sınır olarak işler: insan süreci değil sonucu sever; hikmet ise sonucu değil süreci murakabe etmeyi öğretir.
Bu yüzden sabır sadece bir pasif bekleyiş değil; zamanı hikmetle işleyen bir disiplindir.
“Sabır ve namazla yardım isteyin.” (Bakara 2/45)
Burada sabır “bekleme”, namaz ise “zamanı düzenleme” fonksiyonudur.
3. Zihinsel Savunma: Tartışmacı ve Haklı Çıkma Arzusu
Kur’anın dikkat çektiği üçüncü ontolojik eğilim:
“Biz bu Kur’an’da insanlar için her türlü misali verdik; fakat insan her şeyden çok tartışmacıdır.” (Kehf 18/54)
Tartışma (mırâ) iki yöne açılır:
-
olumsuzda: ego savunması, haklı çıkma tutkusu, narsisistik körlük
-
olumluda: hakikat arayışı, delil üretme, istişare
Bu yüzden Kur’an tartışmayı yasaklamaz; onu istikametli bir aklın hizmetine sokar:
“Onlarla en güzel olan tarzda mücadele et.” (Nahl 16/125)
Burada mücadele, edep + delil + hikmet üçlüsüne bağlanır.
4. Varoluşsal Zayıflık, Unutkanlık ve Ahid Problemi
Kur’an insanı aynı zamanda böyle tanımlar:
“İnsan zayıf yaratıldı.” (Nisâ 4/28)
Bu zayıflığın kökleri bedenden çok arzu – korku – egodan oluşan varoluşsal üçlemededir.
Taha Suresi insan hakkında daha başka bir hakikat ekler:
“İnsanı (ilk) unuttuğu için unuttuk.” (Taha 20/115, bağlamında Âdem)
Unutkanlık (nisyan), Kur’an’da ahid bozmanın sebebidir; bu nedenle zikir (hatırlatma) Kur’an’ın temel terapisi olur:
“O halde beni anın ki ben de sizi anayım.” (Bakara 2/152)
Dönüşüm Tablosu: Ham Potansiyelden Kâmil Şahsiyete
Kur’an’ın hedefi bu fıtri özellikleri söküp atmak değil; rafine etmek ve terbiye etmek:
| Fıtri Eğilim | İmtihan Alanı | Kur’ani Disiplin | Kâmil Şahsiyet |
|---|---|---|---|
| Hırs | Mülkiyet / Güç | İnfak, İhsan | Cömert, Müstağni |
| Acele | Zaman / Bekleyiş | Sabır, Namaz | Vakur, Hakim |
| Tartışma | Fikir Ayrılığı | Şura, Delil | Hakikat Arayıcı |
| Zayıflık | Şehvet / Ego | Tevbe, İrade | Güçlü / Dirayetli |
| Unutkanlık | Ahid / Misak | Zikir / Tefekkür | Sadık / Bilinçli |
Sonuç: Statik Değil Dinamik Bir Varlık
Kur’an’ın sunduğu insan, tek renkli değil katmanlı bir varlıktır. İnsanı hem:
“Ahsen-i takvim” (Tin 95/4)
hem de:
“Esfel-i safilin” (Tin 95/5)
mertebesiyle tanımlar.
Yani insanın düşüşü de yükselişi de fıtratın içindedir. Kur’an’ın yaptığı teşhisler —nankörlük, cimrilik, acelecilik, zayıflık— bir hüküm değil, bir ontolojik rapordur.
Tedavi ise:
-
imanın vizyonu
-
ibadetin disiplini
-
ahlakın zarafeti
-
hikmetin olgunluğu
ile bu ham cevherin altına dönüşmesidir.
UYARI / HATIRLATMA
Yorumlar
Yorum Gönder