NAZAR DİYE BİRŞEY YOKTUR 🧿
🧿 NAZAR DİYE BİRŞEY YOKTUR
Bir İnanç Nasıl Dinî Esas Hâline Gelir?
“Nazar” veya “göz değmesi”, toplumda oldukça yaygın bir inançtır. Bazı insanların bakışlarında başkalarına, canlılara veya eşyalara zarar verebilecek görünmez ve doğaüstü bir güç bulunduğu düşünülür.
Bu anlayış zamanla yalnızca folklorik bir inanış olmaktan çıkarılmış, dinî bir gerçeklik gibi sunulmuştur. Nazar boncuğu, muska, nazar duası, kurşun dökme, okuyup üfleme ve benzeri uygulamalar da bu inancın çevresinde gelişmiştir.
Fakat burada temel soru şudur:
Kur’an, insan bakışına doğaüstü ve yıkıcı bir güç yüklemekte midir?
Bir inancın toplumda yaygın olması, onun Kur’anî olduğu anlamına gelmez. Bir başka kaynağa dayandırılması da onu Kur’an’ın onayladığı bir inanç hâline getirmez. Bu nedenle mesele, öncelikle Kur’an’ın kendi bütünlüğü içerisinde ele alınmalıdır.
1. Nazar Nedir?
Yaygın anlayışta nazar; bir insanın bakışlarının başka bir insana, çocuğa, hayvana, eşyaya veya mala görünmez biçimde zarar vermesi olarak tanımlanır.
Bu anlayışta zarar veren şey kişinin sözü, davranışı veya fiili değil, bakışının kendisidir.
Örneğin bir insanın çocuğunu övmesi, yeni aldığı eşyayı göstermesi veya sahip olduğu bir nimeti başkasının görmesi sonrasında meydana gelen olumsuzlukların “göz değmesi” ile açıklanması buna örnektir.
Ancak burada ciddi bir problem ortaya çıkar:
Bir bakış nasıl olup da fiziksel veya maddi bir zarar meydana getirmektedir?
Eğer böyle bir güç varsa bunun kaynağı nedir?
İnsana mı aittir?
Allah'ın verdiği özel bir güç müdür?
Yoksa insanın Allah'tan bağımsız biçimde kullanabildiği doğaüstü bir yetenek midir?
Bu soruların cevabı verilmeden nazarı dinî bir gerçeklik olarak kabul etmek mümkün değildir.
2. Kur’an Nazar İnancını Açıkça Öğretiyor mu?
Kur’an’da insan bakışının doğaüstü bir güç taşıdığını ve bu bakışla başka bir insana zarar verilebileceğini açıkça ortaya koyan bir ifade bulunmamaktadır.
Nazar inancına delil olarak en çok kullanılan ayetlerden biri Kalem Suresi'nin 51. ayetidir:
“İnkâr edenler, Kur’an’ı dinlediklerinde, bakışlarıyla seni neredeyse devireceklerdi. ‘O, bir delidir’ diyorlardı.”
Bu ayet nazarın doğrudan kanıtı olarak sunulmaktadır.
Fakat ayetin bağlamına bakıldığında farklı bir tablo ortaya çıkar.
Burada inkârcıların vahiy karşısındaki öfkesi, düşmanlığı ve Nebimize yönelik tavırları anlatılmaktadır. Ayette onların gerçekten bakışlarıyla fiziksel bir zarar meydana getirdikleri söylenmemektedir.
Üstelik kullanılan ifade “neredeyse” anlamındadır.
Yani olay gerçekleşmiş bir fiziksel saldırı olarak değil, aşırı öfke ve düşmanlığın güçlü bir anlatımı olarak karşımıza çıkmaktadır.
Aynı bağlamın devamında onların Nebimize “deli” dedikleri belirtilmektedir.
Dolayısıyla burada asıl mesele nazar değil, vahye karşı yürütülen itibarsızlaştırma ve düşmanlık kampanyasıdır.
3. Kalem 51'i Nazar Ayetine Dönüştürmek
Kalem 51'i nazara delil kabul ettiğimizde ilginç sonuçlarla karşılaşırız.
Eğer ayette gerçekten doğaüstü bir göz değmesinden söz ediliyorsa:
Nazar edenler kimlerdir? İnkârcılar.
Ne zaman nazar etmektedirler? Kur’an’ı dinlediklerinde.
Kime yönelmektedir? Nebimize.
Amaçları nedir? Onu etkisiz hâle getirmek.
Sonuç nedir? Ayet “neredeyse” demektedir; yani gerçekleşmiş bir fiziksel zarar anlatılmamaktadır.
Bu nedenle ayeti bağlamından koparıp “Kur’an nazarı doğruluyor” şeklinde kullanmak, ayetin ana konusunu değiştirmektedir.
Burada anlatılan şey, düşmanca bakışların psikolojik ve toplumsal etkisidir.
İnsanların öfke, kin, nefret ve düşmanlıkla bir başkasını baskı altına almaya çalışması gerçek bir olgudur.
Fakat bundan “insan bakışında doğaüstü bir zarar verme gücü vardır” sonucu çıkmaz.
4. Felak ve Nâs Sureleri Nazarın Kanıtı mıdır?
Nazar inancını desteklemek amacıyla Felak ve Nâs sureleri de sıkça kullanılmaktadır.
Oysa Felak Suresi'nde kötülüklerden Allah'a sığınma vardır.
Ayrıca kıskandığı zaman kıskancın kötülüğünden Allah'a sığınılması istenir.
Burada dikkat edilmesi gereken nokta şudur:
Kıskançlık ile nazar aynı şey değildir.
Kıskanç insan gerçekten kötülük yapabilir.
Söz söyleyebilir.
İftira atabilir.
Plan kurabilir.
Zarar vermeye çalışabilir.
Bir insanın malını, başarısını veya ilişkisini kıskanması sonucunda fiilî bir kötülük ortaya çıkabilir.
Fakat kıskançlığın varlığı, kişinin bakışlarının doğaüstü bir güç taşıdığını göstermez.
Kur’an'ın dikkat çektiği şey, insanın kötülüğüdür; bakışın metafizik bir silah hâline getirilmesi değildir.
5. Başımıza Gelen Her Şeyi “Nazar” ile Açıklamak
Nazar inancının en önemli sorunlarından biri, insanın başına gelen olayların gerçek sebeplerini araştırmak yerine onları görünmeyen bir güce bağlamasıdır.
Kur’an bu konuda insanın sorumluluğunu öne çıkarır.
Şûrâ 30'da şöyle ifade edilir:
“Başınıza gelen her musibet, kendi ellerinizin yaptıkları sebebiyledir. O, çoğunu da affeder.”
Nisâ 79'da ise:
“Sana gelen iyilik Allah'tandır. Sana gelen kötülük ise kendindendir.”
Bu ayetler, insanın yaşadığı olaylarda sorumluluğu başka insanlara, gizemli güçlere veya görünmeyen faillere yüklemek yerine kendi fiillerini sorgulamasını gerektiren bir perspektif ortaya koymaktadır.
Bu açıdan bakıldığında nazar inancı ciddi bir zihinsel probleme dönüşebilir.
Çünkü insan:
“Neden böyle oldu?”
diye sormak yerine,
“Kim nazar etti?”
diye sormaya başlayabilir.
Böylece gerçek sebep araştırılmaz.
6. Nazar İnancı Sorumluluğu Başkasına Yükleyebilir
Bir çocuk başarısız olduğunda “nazar değdi” denebilir.
Bir insan hastalandığında “nazar oldu” denebilir.
Bir eşya bozulduğunda “birinin gözü değdi” denebilir.
Bir iş ters gittiğinde “birisi kıskandı” denebilir.
Bu yaklaşımın tehlikesi şudur:
Gerçek sebep görünmez hâle gelir.
Çocuk neden başarısız oldu?
Çalışma düzeni mi yetersizdi?
Eğitim koşulları mı uygun değildi?
Sağlık problemi mi vardı?
Eşya neden bozuldu?
Teknik bir arıza mı meydana geldi?
İş neden kötü gitti?
Ekonomik şartlar mı değişti?
Yanlış bir karar mı verildi?
Bunların yerine “nazar” cevabı verildiğinde insanın gerçek nedenleri araştırma sorumluluğu zayıflar.
7. Allah'ın Kudreti Karşısında Nazarın Konumu
Kur’an'ın temel ilkelerinden biri, Allah'ın dışında bağımsız bir güç sahibi kabul etmemektir.
Kur’an'da Allah'ın dilemesi dışında insanlara zarar veya fayda sağlayamayacakları tekrar tekrar vurgulanır.
Bu nedenle bir insanın bakışına bağımsız, görünmez ve doğaüstü bir zarar verme gücü atfetmek ciddi bir teolojik sorun doğurur.
Eğer bir insanın bakışı Allah'ın iradesinden bağımsız biçimde zarar verebiliyorsa, burada Allah'ın mutlak kudreti yanında ikinci bir güç ortaya çıkmış olur.
Eğer Allah'ın izni olmadan böyle bir zarar verilemiyorsa, o zaman nazarın bağımsız bir güç olarak kabul edilmesinin anlamı kalmaz.
Bu nedenle Kur’an merkezli düşüncede esas olan:
“Kim nazar etti?”
sorusu değil,
“Bu olayın gerçek sebebi nedir ve insan bu olay karşısında nasıl davranmalıdır?”
sorusudur.
8. Nazar ile Gerçek İnsan Kötülüğünü Birbirine Karıştırmamak
Bir insan başka bir insana zarar verebilir.
Fakat bunu gözleriyle görünmez bir enerji göndererek yapmak zorunda değildir.
Sözleriyle zarar verebilir.
İftira ile zarar verebilir.
Dedikodu ile zarar verebilir.
Şiddetle zarar verebilir.
Aldatmayla zarar verebilir.
Ekonomik olarak zarar verebilir.
Psikolojik baskı uygulayabilir.
Kur'an'ın insan ilişkilerinde dikkat çektiği gerçek kötülükler bunlardır.
Dolayısıyla “insanlar birbirine zarar veremez” demek doğru değildir.
Tam tersine insanlar birbirlerine çok ciddi zararlar verebilir.
Ancak bu zararın açıklaması için doğaüstü bir “göz gücü” icat etmeye gerek yoktur.
9. Nazar İnancı Toplumsal İlişkileri Nasıl Etkiler?
Nazar inancı yalnızca bireysel bir düşünce değildir.
Toplumsal sonuçları da vardır.
Bir insanın başarısı başka biri tarafından kıskanıldığında, başarıyı tebrik etmek yerine:
“Gözü değmesin.”
denmeye başlanabilir.
Bir çocuk güzel olduğunda:
“Nazar değmesin.”
denebilir.
Bir insan yeni bir mal aldığında onu göstermekten çekinebilir.
Böylece insanlar birbirlerinden şüphe etmeye başlayabilir.
Kıskançlık, dedikodu ve düşmanlık gerçek sebepleriyle ele alınmak yerine gizemli bir güce bağlanabilir.
Bu da insan ilişkilerini zehirleyebilir.
Oysa Kur’an'ın amacı insanı sürekli başkalarından korkan bir varlık hâline getirmek değildir.
Kur'an insanı sorumluluğa, akla, adalete ve Allah'a güvenmeye çağırır.
10. Nazar Boncuğu, Muska ve Benzeri Uygulamalar
Nazar inancı yalnızca düşünce düzeyinde kalmamış; zamanla çeşitli nesneler ve uygulamalar ortaya çıkarmıştır.
Nazar boncuğu, muska, tılsım ve benzeri nesnelere koruyucu güç atfedilmesi bunun örnekleridir.
Buradaki temel problem nesnenin kendisi değildir.
Problem, nesneye görünmeyen ve Allah'tan bağımsız bir koruma gücü yüklenmesidir.
Bir nesnenin insanı görünmez zararlardan koruduğuna inanmak için Kur'an'dan açık bir dayanak gerekir.
Kur'an böyle bir koruma mekanizması ortaya koymamaktadır.
Dolayısıyla Kur'an merkezli bir inanç sisteminde insanın güvenini boncuğa, muskaya veya başka bir nesneye bağlaması yerine Allah'a yönelmesi gerekir.
11. Nazar İnancı ile Bilimsel Gerçeklik Birbirine Karıştırılmamalıdır
Nazarın bilimsel olarak kanıtlandığını ileri sürmek için ölçülebilir, tekrarlanabilir ve denetlenebilir bir mekanizmanın ortaya konulması gerekir.
Bir insanın bakışıyla başka bir insanın hastalanması, bir eşyanın bozulması veya fiziksel bir olayın gerçekleşmesi arasında doğrudan nedensel ilişki bulunduğunu göstermek gerekir.
Sadece “olay bakıştan sonra gerçekleşti” demek bilimsel kanıt değildir.
Çünkü iki olayın art arda gerçekleşmesi, birinin diğerine sebep olduğunu göstermez.
Bir insan çocuğunu övdükten sonra çocuk hastalanabilir.
Ama bu durum, övgünün veya bakışın hastalığa sebep olduğunu göstermez.
Gerçek sebebin araştırılması gerekir.
Bu nedenle nazar inancını bilimsel gerçeklik olarak sunmak ile kişisel veya kültürel bir inanış olarak görmek birbirinden ayrılmalıdır.
12. Kur’an'ın Öğrettiği Sorumluluk Bilinci
Kur'an'ın genel yaklaşımında insan, yaşadığı hayatın sorumluluğunu üstlenmeye çağrılır.
Başımıza gelen her olumsuzluğu:
nazara,
uğursuzluğa,
şansa,
gizemli güçlere,
insan bakışlarına,
muskaya,
tılsıma
bağlamak, insanın kendi davranışlarını sorgulamasını engelleyebilir.
Oysa Kur'an'ın ortaya koyduğu anlayış, insanın kendi fiilleri üzerinde düşünmesini gerektirir.
Bir sorun varsa sebebi araştırılmalıdır.
Bir hata varsa düzeltilmelidir.
Bir hastalık varsa tedavi aranmalıdır.
Bir başarısızlık varsa nedenleri incelenmelidir.
Bir ilişki bozulmuşsa tarafların davranışları değerlendirilmelidir.
Bütün bunların yerine “nazar değdi” demek, sorunu çözmez.
Sadece sorunun üzerine bir etiket yapıştırır.
SONUÇ: Nazar Bir Gerçeklik mi, Yoksa Bir Açıklama Biçimi mi?
Kur'an merkezli bakıldığında insan bakışının doğaüstü bir güç taşıdığına dair açık bir öğretiden söz etmek mümkün değildir.
Kalem 51-52, nazarın kanıtı olarak sunulsa da ayetin bağlamı inkârcıların vahiy karşısındaki öfkelerini ve Nebimize yönelik düşmanca tavırlarını anlatmaktadır.
Felak Suresi'ndeki kıskanç kişinin kötülüğünden Allah'a sığınma da insanın gerçek kötülüğüne işaret eder; insan bakışının metafizik bir silaha dönüştürülmesine açık bir kanıt oluşturmaz.
Kur'an'ın insanın başına gelen sıkıntılarda kendi fiillerini dikkate alması gerektiğini vurgulaması da önemlidir. Şûrâ 30 ve Nisâ 79 bu açıdan güçlü bir sorumluluk perspektifi ortaya koymaktadır.
Bu nedenle Kur'an perspektifinden temel mesele şudur:
İnsan, hayatındaki olayları görünmeyen güçlerle açıklamak yerine gerçek sebepleri araştırmalıdır.
Bir insanın bakışı insanı psikolojik olarak etkileyebilir.
Bir insanın kıskançlığı gerçek bir kötülüğe dönüşebilir.
Bir insanın düşmanlığı zarar verebilir.
Fakat bunların hiçbiri, insan gözünde bağımsız ve doğaüstü bir “yıkıcı güç” bulunduğunu göstermez.
Kur'an'ın öğrettiği tevhid bilinci, insanı görünmeyen güçler dünyasında korku içinde yaşatmak yerine Allah'a güvenmeye ve sorumluluğunu üstlenmeye yöneltir.
Bu açıdan mesele yalnızca “Nazar var mı, yok mu?” sorusu değildir.
Asıl mesele şudur:
İnsan, başına gelenleri açıklarken Allah'ın kitabının ortaya koyduğu sorumluluk ve gerçeklik anlayışını mı esas alacaktır; yoksa hayatındaki her açıklayamadığı olayı görünmez güçlere mi bağlayacaktır?
Kur'an'ın ortaya koyduğu yaklaşım açıktır:
Sorunu gizemleştirmek yerine sebebini araştır.
Sorumluluğu başkasına yüklemek yerine kendini sorgula.
Gücü nesnelere ve insanlara dağıtmak yerine Allah'a yönel.
Nazar inancının sorgulanması, bu nedenle yalnızca bir folklor tartışması değil; tevhid, sorumluluk ve gerçeklik anlayışının sorgulanmasıdır.
Bu metinlerde yer alan görüş, yorum ve çıkarımlar, beşerî çabanın bir ürünüdür.
Lütfen her ifadeyi Kur’an’ın bütünüyle değerlendirin; ayetlerin rehberliğinde tartın, ölçün ve doğrulayın. Hakikatin tek ölçüsü Allah’ın kitabıdır. Yanlış varsa bize, doğru varsa Allah’a aittir.
Yorumlar
Yorum Gönder